Tại Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, số bệnh nhân đến khám liên quan đến những vấn đề về tâm lý, giấc ngủ, cảm xúc và lối sống đang có xu hướng gia tăng. Trong đó, những ảnh hưởng của việc sử dụng mạng xã hội và thiết bị số quá mức ngày càng rõ, đặc biệt ở trẻ vị thành niên.
Chỉ vài chục giây mỗi video, nhưng những nội dung liên tục được đề xuất có thể khiến người xem cuốn vào vòng lặp “lướt” lúc nào không hay.
Ông Cao Hoàng Nam, đại diện Sáng kiến Z&Alpha, cho biết mạng xã hội đã sử dụng các thuật toán khác nhau dựa trên các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế hoạt động của não bộ nhằm tối đa hóa thời gian sử dụng, liên tục lôi cuốn người dùng mạng xã hội, tạo ra các chu kỳ tương tác gây nghiện.
Trong đó, hệ thống cuộn vô hạn khiến người dùng khó nhận biết một điểm dừng tự nhiên, bởi nội dung mới liên tục xuất hiện ngay khi họ tiếp tục vuốt màn hình.
Tương tự, tính năng tự động phát video có thể khiến người dùng tiếp tục xem nội dung tiếp theo mà không cần chủ động lựa chọn. Khi một video kết thúc, video khác lập tức xuất hiện, tạo thành một chuỗi nội dung liên tục.
Trẻ có thể dễ bị cuốn vào việc lướt video ngắn khi nội dung mới liên tục được đề xuất (Ảnh minh họa: AI).
BSCKII Bùi Nguyễn Hồng Bảo Ngọc, Phó trưởng phòng M7, Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết tác động của môi trường mạng đối với sức khỏe tâm thần, đặc biệt ở trẻ ngày càng rõ ràng.
Đó không chỉ là chuyện dùng điện thoại bao lâu, điều đáng quan tâm hơn là chúng ta đang xem gì, bị cuốn vào điều gì và việc sử dụng thiết bị đã ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống hằng ngày.
Theo BS Ngọc, mạng xã hội, đặc biệt là các video ngắn, được thiết kế để nhanh chóng thu hút sự chú ý. Nội dung liên tục được đề xuất theo sở thích khiến người xem luôn có cảm giác còn một điều gì đó mới mẻ đang chờ phía trước.
Những nội dung này có thể tạo cảm giác vui vẻ, thích thú gần như ngay lập tức. Đây là một dạng “phần thưởng” tức thời, khiến việc lướt mạng đôi khi hấp dẫn hơn những hoạt động cần nhiều thời gian và nỗ lực như đọc sách, tập thể dục, học một kỹ năng mới hay giao tiếp trực tiếp.
“Các nền tảng mạng xã hội liên tục đưa ra những nội dung mới phù hợp với sở thích của từng người dùng. Điều này có thể tạo sự kích thích liên tục, khiến người xem khó dừng lại”, BS Ngọc nhận định.
Cơ chế này không chỉ đáng lưu ý ở trẻ mà có thể ảnh hưởng đến thói quen sử dụng thiết bị của nhiều nhóm người dùng. Ở trẻ em và thanh thiếu niên, vấn đề càng cần được quan tâm do đây là giai đoạn các em đang hình thành thói quen sinh hoạt, khả năng tự kiểm soát và kỹ năng sử dụng mạng xã hội.
Khi thời gian trên mạng ngày càng kéo dài, người dùng có thể bắt đầu ít hứng thú với những hoạt động ngoài đời thực. Sự buồn chán lại khiến họ tìm đến điện thoại hoặc mạng xã hội để tìm kiếm thêm kích thích. Từ đó hình thành một vòng lặp: càng sử dụng nhiều, họ càng khó tìm thấy niềm vui từ những hoạt động khác.
Tại Viện Sức khỏe tâm thần, bác sĩ từng gặp những trường hợp sử dụng thiết bị khoảng 6-7 giờ mỗi ngày. Có bệnh nhân gần như dành cả ngày trong phòng để lướt mạng hoặc chơi trực tuyến.
Hệ quả trẻ khó tập trung khi học, ngủ gật ở trường, giảm tham gia các hoạt động gia đình và xã hội.
“Khi việc sử dụng thiết bị bắt đầu chiếm chỗ của giấc ngủ, học tập, vận động và giao tiếp trực tiếp, những ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và thể chất càng trở nên rõ rệt”, BS Ngọc nhận định.
AI, bạo lực trực tuyến và áp lực so sánh
Bên cạnh việc sử dụng thiết bị quá mức, sự phát triển nhanh của công nghệ AI cũng tạo thêm những vấn đề mới.
Theo BS Ngọc, nhiều video ngắn được tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI có hình ảnh hấp dẫn, nội dung phi thực tế, thậm chí làm thay đổi bản chất sự việc ngoài đời.
Với trẻ chưa có đủ kỹ năng đánh giá thông tin, những nội dung này có thể bị tiếp nhận như một hình ảnh “thật”. Trẻ dễ thần thánh hóa một nhân vật, một hành động hoặc một tình huống được xây dựng trên mạng.
Khi gặp thực tế không giống những gì từng xem, trẻ có thể thất vọng, phản ứng gay gắt hoặc khó hiểu vì sao mọi chuyện ngoài đời lại khác.
“Điều này cho thấy việc trang bị cho trẻ khả năng nhận diện nội dung do AI tạo ra, phân biệt thông tin thật - giả và hiểu rằng không phải mọi thứ trên mạng đều phản ánh đời sống thực là rất cần thiết”, BS Ngọc nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, bạo lực trực tuyến, áp lực phải được công nhận, xu hướng so sánh bản thân với người khác hay những bình luận tiêu cực trên mạng cũng có thể tạo thêm sức ép tâm lý với nhiều người, đặc biệt với lứa tuổi vị thành niên.
Kết quả của một nghiên cứu năm 2022 khảo sát trên 173 thanh thiếu niên Việt Nam (Ảnh: T.M).
Không nên chỉ nhìn vào số giờ dùng điện thoại
BS Ngọc cho rằng một trong những sai lầm thường gặp là chỉ đặt ra một giới hạn cứng về thời gian sử dụng thiết bị. Chẳng hạn, cha mẹ quy định trẻ chỉ được xem điện thoại 5-10 phút sau khi hoàn thành bài tập.
Nhưng khi nội dung mới liên tục xuất hiện, khoảng thời gian này rất dễ kéo dài. Nếu tình trạng lặp lại thường xuyên, trẻ có thể ngày càng thờ ơ với những nhiệm vụ khác và chỉ cảm thấy thoải mái, hứng thú khi được sử dụng thiết bị.
Tuy nhiên, việc chỉ đặt giới hạn thời gian không phải vấn đề riêng của trẻ. Với người trưởng thành, thói quen liên tục kiểm tra mạng xã hội, xem video ngắn trong thời gian nghỉ hoặc trước khi ngủ cũng có thể khiến thời gian sử dụng thiết bị kéo dài hơn dự định.
Theo chuyên gia, gia đình không nên chỉ đóng vai trò “người canh giờ” để kiểm soát trẻ dùng điện thoại bao lâu. Điều quan trọng hơn là cha mẹ cần biết trẻ đang tiếp cận nội dung gì, tương tác với ai và việc sử dụng thiết bị có ảnh hưởng đến sức khỏe, học tập, giấc ngủ hay giao tiếp xã hội hay không. Cha mẹ cũng cần làm gương cho trẻ trong việc sử dụng thiết bị số.
Nhiều cha mẹ cho rằng chỉ cần tịch thu điện thoại là có thể giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, cách này có thể khiến trẻ phản ứng mạnh mà chưa giải quyết được nguyên nhân khiến trẻ tìm đến video ngắn.
Điều quan trọng là cha mẹ cần tìm hiểu trẻ đang cần gì, thiếu điều gì. Có thể trẻ thiếu sự kết nối, chia sẻ với gia đình hoặc chưa có đủ các hoạt động phù hợp ngoài việc học.
Thay vì chỉ kiểm soát thời gian sử dụng, cha mẹ cần giúp trẻ hình thành kỹ năng và nhận thức khi sử dụng mạng xã hội, đồng thời xây dựng lịch sinh hoạt cân bằng giữa học tập, nghỉ ngơi, vận động, vui chơi và giao tiếp.
