Tổng thống Mỹ Donald Trump (Ảnh: Reuters).
Vào ngày 11/6, chỉ vài giờ sau khi tuyên bố quân đội Mỹ sẽ tiến hành các đợt không kích Iran đêm thứ 3 liên tiếp, Tổng thống Donald Trump đã hoãn cuộc tấn công. Trước đó, quân đội Iran cảnh báo Mỹ sẽ phải “hứng chịu phản ứng cứng rắn hơn trước” nếu xung đột leo thang.
Ông Trump khẳng định đã hủy cuộc tấn công vì đạt được tiến triển trong các cuộc đàm phán giữa hai nước. Trong một tuyên bố đăng trên mạng xã hội, ông viết: “Các cuộc thảo luận và những điểm cuối cùng đã được tất cả các bên liên quan thông qua, cả về nguyên tắc lẫn chi tiết”. Sau đó, ông cho biết thêm thỏa thuận dự kiến sẽ được ký trong “vài ngày tới”.
Tuy nhiên, chưa rõ liệu điều này có xảy ra hay không. Nhiều lần trước đây, ông Trump từng tuyên bố một thỏa thuận Mỹ - Iran sắp hoàn tất nhưng cuối cùng không có văn kiện nào được ký kết. Bộ Ngoại giao Iran cũng cho rằng các tuyên bố về việc đã đạt được thỏa thuận chỉ là suy đoán, nhấn mạnh rằng “chưa có gì được hoàn tất”.
Ngay cả khi được ký kết, thỏa thuận mà ông Trump đề cập cũng còn rất xa một hiệp định hòa bình cuối cùng. Nhiều khả năng đây chỉ là một bản ghi nhớ nhằm thiết lập khuôn khổ để 2 bên tiếp tục thảo luận về các vấn đề chưa được giải quyết, bao gồm chương trình tên lửa đạn đạo và hạt nhân của Iran.
Theo Asia Times, ngoài lý do rằng tiến triển ngoại giao được cho đã đạt được, yếu tố có lẽ quan trọng hơn khiến ông Trump lùi bước trước khả năng tái phát động xung đột toàn diện là thực tế rằng một cuộc đối đầu như vậy đơn giản không phục vụ lợi ích của Mỹ.
Nước đi không có lợi
Theo các học thuyết quân sự, xung đột là sự tiếp nối của chính trị bằng những phương tiện khác. Những chi phí khổng lồ của chiến sự chỉ có thể được biện minh khi chúng gắn với một chiến lược rõ ràng và một mục tiêu chính trị có khả năng đạt được.
Xét theo tiêu chuẩn đó, không có nhiều lý do để Mỹ quay trở lại xung đột với Iran. Khó khăn đầu tiên là Washington dường như chưa có một kế hoạch rõ ràng. Ông Trump chưa đưa ra bất kỳ chiến lược cụ thể nào cũng như không định nghĩa chiến thắng là gì, ngoài mục tiêu chưa thực sự rõ ràng là ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.
Mục tiêu ban đầu của Mỹ khi phát động cuộc chiến đã chưa đạt được. Chính quyền Iran vẫn tồn tại dù mất Lãnh tụ Tối cao và Tehran thậm chí còn cứng rắn hơn trước.
Đó là vì mô hình quản trị quân đội ở Iran có sự khác biệt so với các quốc gia khác. Theo Asia Times, hệ thống ở Iran đang hoạt động thông qua mạng lưới phân tán trên không, trên bộ và trên biển, được thiết kế như một công cụ sức mạnh phi đối xứng có khả năng hấp thụ và chống chịu chính loại áp lực quân sự tập trung mà quân đội Mỹ được xây dựng để tạo ra.
Nhiều tuần ném bom dữ dội trước đó không làm sụp đổ mà còn củng cố sự đoàn kết trong nội bộ chính quyền, khiến họ gắn kết và quyết tâm hơn trước.
Khác với chính quyền thận trọng dưới thời Lãnh tụ Tối cao quá cố Ayatollah Ali Khamenei, vốn thường chờ đợi rồi mới phản ứng, chính quyền mới trở nên quyết đoán hơn.
Tehran đã nhanh chóng đáp trả mạnh mẽ các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, đồng thời chủ động dẫn dắt mức độ leo thang. Chẳng hạn, ngày 8/6, Iran đã phóng loạt tên lửa vào Israel để phản đối chiến dịch quân sự leo thang của Tel Aviv tại Li Băng.
Mặt khác, Iran vẫn duy trì khả năng gây ra những tổn thất lớn cho các đối thủ trong khi bản thân có khả năng chịu đựng thiệt hại cao. Nếu xung đột toàn diện tái diễn, nguy cơ rất thực tế là Iran sẽ tìm cách đóng cửa eo biển Bab al-Mandab giữa Yemen và vùng Sừng châu Phi thông qua lực lượng đồng minh Houthi.
Mối đe dọa này đã được đặt lên bàn. Houthi từng ngừng tập kích tàu thuyền trong khu vực sau lệnh ngừng bắn tại Gaza vào tháng 10/2025, nhưng đã cảnh báo sẽ nối lại các cuộc tấn công nếu chiến tranh Iran leo thang.
Eo biển Bab al-Mandab hiện là tuyến thay thế chủ yếu cho dầu mỏ Ả rập Xê út và phần lớn hoạt động hàng hải của Vùng Vịnh, trong bối cảnh eo biển Hormuz vẫn bị siết phong tỏa.
Nếu bị tập kích trở lại, Iran cũng nhiều khả năng sẽ nối lại các cuộc tấn công trực tiếp vào các quốc gia Vùng Vịnh với quy mô và cường độ lớn hơn trước, biến cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu trở nên nghiêm trọng hơn nhiều.
Điều này gây ra rủi ro với Mỹ liên quan tới các đồng minh ở Vùng Vịnh. Mỗi cuộc tấn công của Iran nhằm vào các cơ sở của Washington trong khu vực có thể dẫn tới kịch bản các quốc gia Vùng Vịnh cho rằng sự hiện diện của các căn cứ Mỹ trên lãnh thổ của họ khiến họ trở thành mục tiêu, thay vì mang lại sự bảo vệ.
Đối mặt với eo biển Hormuz bị phong tỏa, kinh tế toàn cầu suy giảm và nguy cơ đảng Cộng hòa mất lợi thế trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11, ông Trump đang đặt hy vọng vào việc gây sức ép, buộc Iran chấp nhận một thỏa thuận có lợi cho Washington. Nhưng việc sử dụng các biện pháp quân sự dường như khó làm lung lay Iran lúc này khi họ tin mình vẫn đang có trong tay nhiều "lá bài" hơn đối thủ.
