Xuồng Iran tuần tra ở khu vực Hormuz (Ảnh: AFP).
Trong bối cảnh giá dầu tăng vọt gây ảnh hưởng tới nền kinh tế toàn cầu, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ mở lại tuyến vận tải này “bằng mọi giá”. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nếu không đạt được một thỏa thuận với Iran hoặc tiến hành một chiến dịch trên bộ nguy hiểm và kéo dài, sẽ rất khó để Mỹ khôi phục hoàn toàn lưu thông qua eo biển.
Địa lý là chiến lược
Eo biển này hẹp và nông, buộc các tàu phải di chuyển trong phạm vi chỉ vài km gần bờ biển núi non của Iran, một địa hình rất thuận lợi cho tác chiến phi đối xứng, nơi Iran sử dụng các loại vũ khí nhỏ, phân tán rộng và khó bị đối phương loại bỏ hoàn toàn.
Vị trí của Hormuz (Ảnh: BBC).
Vùng nước nông khiến tàu phải đi vào các tuyến hẹp, có thể bị rải thủy lôi và dễ bị tấn công. Địa hình cao tạo điều kiện quan sát và phóng tên lửa. Các đảo có thể trở thành bệ phóng tên lửa, trong khi đường bờ biển dài và hiểm trở che giấu các điểm xuất phát của xuồng tấn công cỡ nhỏ.
“Người Iran đã suy tính rất nhiều về cách tận dụng địa lý để phục vụ lợi ích của họ”, Caitlin Talmadge, giáo sư tại Viện Công nghệ Massachusetts chuyên nghiên cứu an ninh Vùng Vịnh, cho biết.
Dù các loại vũ khí có thể tương đối nhỏ, điều đó cho phép Iran giấu chúng trong vách đá, hang động và đường hầm, rồi triển khai ở cự ly gần dọc theo bờ biển.
“Chính sự gần kề của Iran và độ rộng của eo biển khiến việc này trở nên cực kỳ khó khăn”, Jennifer Parker, cựu sĩ quan hải quân hiện làm việc tại Đại học Quốc gia Australia, nói.
Một tàu khi bị tấn công trong tuyến đường này gần như không có nhiều thời gian để phản ứng, ước tính chỉ vài phút.
Ông Trump đưa ra nhiều tín hiệu không nhất quán về cách mở lại eo biển, bao gồm việc gợi ý hôm 23/3 rằng Mỹ có thể cùng kiểm soát tuyến đường này với Iran. Tuy nhiên, phần lớn các phương án Mỹ đang xem xét đều liên quan đến quân sự.
Bước đầu tiên nếu dùng vũ lực là tìm cách vô hiệu hóa khả năng tấn công tàu của Iran. Cho đến nay, hàng nghìn cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào các mục tiêu quân sự Iran vẫn chưa thể loại bỏ mối đe dọa. Việc phát hiện và phá hủy toàn bộ các điểm lưu trữ hoặc triển khai vũ khí của Iran có thể là điều không khả thi.
Trận địa vũ khí Iran triển khai ở Hormuz (Đồ họa: Telegraph).
UAV có thể được phóng từ khoảng cách hàng trăm km. Các bệ phóng tên lửa hành trình chống hạm, bao gồm cả bệ cơ động phân bố dọc bờ biển. Iran có thể sử dụng xuồng nhỏ để tấn công theo bầy đàn hoặc rải thủy lôi mà không bị phát hiện.
“Có rất nhiều nơi họ có thể bố trí các khẩu đội tên lửa. Và vì các bệ phóng này có thể di chuyển, nên rất khó phát hiện và phá hủy”, Mark F. Cancian, cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, cho biết.
Ông Trump đã kêu gọi hộ tống hải quân cho các tàu chở dầu thương mại đi qua eo biển. Theo chuyên gia Cancian, đây sẽ là một chiến dịch quân sự quy mô lớn.
“Nó sẽ bao gồm tàu chiến hộ tống các tàu chở dầu. Sẽ cần tàu quét mìn để xử lý thủy lôi. Sẽ có máy bay trên không để đánh chặn UAV và tấn công các bệ phóng tên lửa trên bờ", ông nói.
Tuy nhiên, việc đưa tàu chiến vào đối phó với tên lửa và UAV cũng tiềm ẩn rủi ro.
“Hệ thống phòng thủ của tàu khu trục thực ra được thiết kế cho những kịch bản khác, không phải kiểu giao tranh cự ly gần như trong eo biển”, Eugene Gholz, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Notre Dame, nói.
Nhưng mối đe dọa lớn nhất có thể là thủy lôi. “Nếu có nguy cơ thực sự về thủy lôi dưới nước, mọi thứ sẽ thay đổi hoàn toàn. Không hải quân nào muốn đưa các tàu chiến chủ lực vào vùng nước có thể bị gài mìn", Jonathan Schroden, chuyên gia về chiến tranh phi quy ước tại CNA, nói.
Hoạt động rà phá thủy lôi có thể kéo dài nhiều tuần và đặt thủy thủ Mỹ vào nguy hiểm trực tiếp. Các đội này di chuyển chậm và cần được bảo vệ, bao gồm cả yểm trợ trên không.
Rủi ro với chiến dịch trên bộ
Thủy quân lục chiến Mỹ đang được điều động tới khu vực, và các chuyên gia đặt ra kịch bản Lầu Năm Góc có thể sử dụng họ để tiến hành các chiến dịch trên bộ nhằm đột kích hoặc thiết lập hệ thống phòng không bảo vệ các đoàn tàu.
Do quy mô lực lượng mặt đất của Iran, các chuyên gia cho rằng Mỹ có thể chỉ giới hạn hoạt động ở các đảo trong eo biển, thay vì kiểm soát lãnh thổ trên đất liền Iran. Ngay cả như vậy, nguy cơ thương vong của binh sĩ Mỹ có thể khiến ông Trump do dự.
Hiện tại, phần lớn các công ty vận hành tàu chở dầu không muốn đi qua eo biển. Có gần 500 tàu chở dầu ở phía tây eo biển, trong Vịnh Ba Tư, và đa số đang đứng yên, theo S&P Global Market Intelligence.
Để các tàu này quay lại vận chuyển dầu, chủ tàu và các công ty bảo hiểm phải tin rằng việc hộ tống đủ an toàn. Ngay cả khi có lực lượng hộ tống lớn, quân đội cũng chỉ có thể bảo vệ một số lượng tàu hạn chế mỗi lần. Trước chiến sự, khoảng 80 tàu dầu và khí đốt đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày.
Vũ khí giúp Iran tạo điểm nghẽn tại eo biển huyết mạch Hormuz (Video: BFBS).
Các đoàn tàu phải đi theo tuyến định sẵn đã được rà phá mìn. Trực thăng có thể hỗ trợ chống UAV và xuồng cao tốc. Tuy nhiên, năng lực hộ tống bị giới hạn bởi số lượng tàu chiến.
Một chiến dịch hộ tống quy mô lớn cũng có thể làm tiêu hao nguồn lực quân sự Mỹ, khiến các đơn vị phải rời khỏi chiến dịch không kích của Mỹ - Israel và nhiệm vụ bảo vệ lực lượng khác trong khu vực.
Ngoài ra, do Iran đã tấn công một số tàu ở vịnh Ba Tư lẫn vịnh Oman, các tàu vẫn cần được bảo vệ ngay cả sau khi đi qua eo biển, kéo dài thêm gánh nặng quân sự.
“Tôi nghĩ rằng chừng nào vẫn còn mối đe dọa từ Iran đối với eo biển, lưu lượng qua lại sẽ còn bị ảnh hưởng. Để mọi thứ thực sự trở lại bình thường, sẽ cần một giải pháp ngoại giao và chính trị", bà Talmadge nói.
