Eo biển Hormuz (Ảnh: Reuters).
“Các tàu trên thế giới, hãy khởi động động cơ", Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố ngày 15/6. Eo biển Hormuz cuối cùng đã được tuyên bố mở lại sau khi Mỹ và Iran ký thỏa thuận ghi nhớ nhằm đàm phán lập lại hòa bình. Tuy nhiên, trên thực tế, vẫn còn rất nhiều ẩn số bất định có thể tác động tới hoạt động lưu thông qua eo biển chiến lược này.
Rủi ro về thủy lôi
Vài ngày sau khi Mỹ và Iran hòa hoãn, Trung tâm Thông tin Hàng hải Liên hợp, cơ quan hàng hải đa quốc gia, xác nhận việc chấm dứt phong tỏa và hạ mức rủi ro tại eo biển từ “nghiêm trọng” xuống “đáng kể”.
Tuy nhiên, cơ quan này cũng cảnh báo rằng “nguy cơ bị tấn công vẫn rất cao” và khuyến cáo “cần thận trọng trên mọi tuyến tiếp cận” do vẫn còn thủy lôi. Dù Hormuz đã được mở lại, nhưng sự thận trọng vẫn còn rất lớn. Theo khuôn khổ thỏa thuận tạm thời Mỹ - Iran, Tehran cam kết hoàn thành rà phá thủy lôi trong vòng 30 ngày và loại bỏ các “chướng ngại vật kỹ thuật và quân sự” đối với hoạt động vận tải hàng hải.
Tuy nhiên, tuyến luồng chính ở giữa eo biển Hormuz hiện vẫn còn thủy lôi và chưa thể lưu thông. Các tàu hiện chủ yếu sử dụng tuyến phía bắc đi qua vùng biển Iran hoặc tuyến phía nam đi qua vùng biển Oman.
“Iran rất giỏi rải thủy lôi”, Scott Savitz, kỹ sư cấp cao tại tổ chức nghiên cứu RAND chuyên về rà phá thủy lôi, nói với Telegraph.
Ông cho rằng điều hữu ích nhất mà Iran có thể làm là cung cấp “thông tin chính xác về chủng loại và chế độ cài đặt của các quả thủy lôi đã được triển khai và nếu có thể, cả tọa độ cụ thể" để các bên tham gia phá thủy lôi.
Liệu Iran có chia sẻ những dữ liệu đó hay không, theo ông, “cuối cùng vẫn là một câu hỏi mang tính chính trị”. Trong bối cảnh hiện tại, việc khôi phục hoàn toàn lưu thông qua eo biển Hormuz dường như cũng mong manh không kém gì cục diện thỏa thuận giữa Mỹ và Iran.
Trên thực tế, Tehran và Washington vẫn tiếp tục bất đồng về eo biển Hormuz trong cuối tuần qua. Viện dẫn lý do Israel tiến hành các cuộc tấn công mới nhằm vào Li Băng, Iran tuyên bố đóng cửa trở lại eo biển. Mỹ nhanh chóng bác bỏ tuyên bố này.
Dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy hàng chục tàu vẫn đi qua Hormuz, dù số lượng thấp hơn đáng kể so với mức trung bình hằng ngày trước xung đột.
Tương lai chưa rõ ràng
Trước chiến sự, việc đi lại qua Hormuz hoàn toàn miễn phí. Tuy nhiên, tháng trước Iran đã thành lập một cơ quan mới mang tên Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) để thu phí tàu thuyền và cho biết các tàu vẫn phải đăng ký với cơ quan này.
Iran đồng ý không thu phí các tàu quá cảnh trong vòng 60 ngày, nhưng vẫn chuẩn bị cho kịch bản này sau mốc thời gian nói trên. Trong khi đó, Mỹ liên tục phản đối điều kiện này của Iran, dẫn tới sự lệch pha.
Hai bên cũng chưa tìm được tiếng nói chung về chương trình hạt nhân của Iran, điều tiếp tục gây ra một điểm nghẽn khác. Nếu 2 bên không thể đồng ý với một phương án chấp nhận được, rủi ro xung đột bùng phát trở lại có thể xảy ra. Khi đó, Iran có thể kích hoạt trở lại "lá bài" Hormuz nhằm tiếp tục gây áp lực lên Mỹ.
Cuộc xung đột kéo dài vài tháng qua đã chứng minh một điều rằng Iran có năng lực để phong tỏa được Hormuz, gây gián đoạn tới tuyến vận tải năng lượng quan trọng của toàn cầu. Iran có bệ phóng tên lửa di động, thủy lôi, tàu ngầm, UAV đủ để các tàu chùn bước nếu muốn đi qua eo biển hẹp này. Đó là quân cờ của họ trong cuộc chiến bất đối xứng với một đối thủ mạnh áp đảo về tiềm lực như Mỹ.
Bất cứ một mối đe dọa nào, dù không quá lớn, cũng có thể khiến các tàu hàng không muốn mạo hiểm đi qua eo biển. Đó chính là tác động của sự bất định ở Hormuz tới hoạt động vận tải hàng hóa.
Tình hình tại eo biển Hormuz đã nhiều lần thay đổi nhanh chóng trong suốt cuộc chiến.
Dù triển vọng vận tải biển đã cải thiện kể từ khi Mỹ và Iran cam kết gia hạn lệnh ngừng bắn, “vẫn tồn tại tâm lý lo ngại đáng kể”, theo Marcus Baker, Giám đốc toàn cầu phụ trách hàng hải, hàng hóa và logistics của tập đoàn môi giới bảo hiểm Marsh.
Ông cho biết ngành bảo hiểm hiện đang hỗ trợ đáng kể cho các chủ tàu muốn rời khỏi khu vực nguy hiểm. Tuy nhiên, thỏa thuận tạm thời Mỹ - Iran không bao gồm điều khoản bảo đảm việc di chuyển qua Hormuz sẽ tiếp tục miễn phí sau khi thời hạn đàm phán kết thúc. “Chúng ta sẽ phải xem 6 tuần tới sẽ diễn ra như thế nào", ông Baker nói.
David Jetter, đối tác tại hãng luật Baker Botts, đơn vị đại diện cho nhiều tập đoàn năng lượng vận chuyển nhiên liệu qua Hormuz, nói rằng ông kỳ vọng tình hình sẽ sớm cải thiện.
Ông dự đoán sẽ có “sự gia tăng đáng kể lưu lượng trong vòng 1-2 tuần sau khi thủy lôi được dọn sạch, bắt đầu từ các doanh nghiệp có trụ sở tại vịnh Ba Tư vốn không có lựa chọn thay thế”.
Tuy nhiên, Jakob Larsen, Giám đốc An toàn và An ninh của Hội đồng Hàng hải Quốc tế và Baltic (Bimco), thẳng thắn hơn khi nói về khái niệm “được dọn sạch”. Bimco phát đi cảnh báo rằng những hành lang hàng hải ven bờ gần Oman và Iran vẫn tiềm ẩn rủi ro khi chưa có một thỏa thuận chính thức, đảm bảo an toàn hàng hải một cách lâu dài giữa các bên.
Vẫn còn hàng trăm tàu mắc kẹt ở Vịnh Ba Tư và sẽ mất thời gian chỉ để giải quyết lượng tàu tồn đọng này, chưa nói đến việc khôi phục hoạt động di chuyển như bình thường.
Thêm vào đó, việc rà phá thủy lôi, kể cả có huy động lực lượng hùng hậu các nước tham gia, cũng có thể phải mất nhiều tháng trước khi trở lại bình thường. Và kịch bản này cũng chỉ có thể xảy ra nếu Mỹ và Iran có thể tìm được tiếng nói chung để đảm bảo an toàn lâu dài cho Hormuz.
Cựu Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken nhận định trên mạng xã hội X rằng, Hormuz vốn “đã mở trước khi xung đột nổ ra”, còn Iran “nay đã chứng minh được khả năng ngăn chặn hoặc làm chậm lưu thông” tại tuyến hàng hải này - năng lực mà Tehran có thể khai thác để củng cố vị thế của họ trong tương lai.
