Hàng nghìn người di cư vượt biên vào Ceuta, vùng lãnh thổ tự trị của Tây Ban Nha (Ảnh: Getty).
Ngày 31/7, 60.000 người di cư đã tìm cách vượt biên từ Morocco vào vùng lãnh thổ Ceuta của Tây Ban Nha ở Bắc Phi chỉ trong khoảng 24 giờ, khiến lực lượng biên phòng bị quá tải và dân số của vùng lãnh thổ này tạm thời tăng tới khoảng 70%.
Làn sóng di cư chưa từng có đã châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng ở châu Âu.
Điều gì đã xảy ra tại biên giới?
Hàng chục nghìn người di cư đã tràn qua một khu vực bị coi là lổ hỗng tại thị trấn Ceuta, nằm trên biên giới giữa Tây Ban Nha và Morocco, vào ngày 30/7.
Ngày 31/7, lãnh đạo chính quyền Ceuta, Juan Jesus Vivas, cho biết khoảng 60.000 người đã tràn vào thành phố kể từ khi cuộc khủng hoảng biên giới bùng phát một ngày trước đó. Quy mô của vụ việc lớn đến mức đây được xem là cuộc xâm nhập của dòng người di cư lớn nhất trong lịch sử Liên minh châu Âu (EU).
Ngay cả những ước tính thận trọng hơn từ truyền thông và các nguồn an ninh Tây Ban Nha, dao động từ 30.000 đến 49.000 người di cư, cũng đồng nghĩa với việc dân số thường trú của Ceuta đã tăng thêm khoảng 50% chỉ sau một đêm.
Hơn 50 người di cư được cho là đã thiệt mạng. Nhiều người chết đuối khi cố bơi vòng qua các rào chắn biên giới, trong khi một số khác được cho là tử vong do giẫm đạp gần đê chắn sóng Tarajal.
Các đoạn video lan truyền rộng rãi cho thấy phần lớn là nam thanh niên bơi qua đê chắn sóng, trèo qua các công trình biên giới và tràn qua các cửa khẩu trong lúc lực lượng an ninh Tây Ban Nha chật vật ngăn chặn. Sau đó, một số người còn diễu hành qua Ceuta và hô vang: "Tạm biệt Morocco, xin chào Tây Ban Nha”.
Cảnh sát địa phương cho biết họ đã "hoàn toàn bị áp đảo" trước làn sóng người di cư, trong khi chính quyền khu vực cảnh báo các trung tâm tiếp nhận, bệnh viện và nhiều dịch vụ công đang đứng trước nguy cơ sụp đổ.
Giới chức địa phương và Tây Ban Nha mô tả tình hình hỗn loạn và khu vực biên giới bị "vỡ trận" trước dòng thác người di cư.
Ban đầu, Tây Ban Nha bác bỏ đề nghị của Ceuta về việc ban bố tình trạng khẩn cấp cấp quốc gia, nhưng sau đó đã điều động quân đội, lực lượng cảnh sát đặc nhiệm và thêm các đơn vị Vệ binh Dân sự tới khu vực.
Về phía Morocco, nước này cuối cùng đã tăng cường lực lượng tại biên giới, triển khai vòi rồng, hơi cay, bắn chỉ thiên và đưa những người di cư bị bắt giữ rời khỏi khu vực biên giới. Đến chiều 31/7, dòng người di cư quy mô lớn dường như đã cơ bản chấm dứt, mặc dù vẫn còn một số người cố bơi sang lãnh thổ Tây Ban Nha.
Hàng trăm người di cư cũng bắt đầu quay trở lại Morocco theo chính tuyến đường qua đê chắn sóng mà họ đã sử dụng để vào Tây Ban Nha.
Vị trí của Ceuta trên bản đồ (Ảnh: BBC).
Vì sao là Ceuta?
Ceuta là một trong hai vùng lãnh thổ của Tây Ban Nha nằm trên bờ biển phía bắc Morocco, cùng với Melilla. Đây là hai đường biên giới trên bộ duy nhất giữa EU và châu Phi.
Morocco tuyên bố cả hai thành phố này là lãnh thổ của mình, coi việc Tây Ban Nha tiếp tục kiểm soát chúng là di sản của chủ nghĩa thực dân châu Âu. Trong khi đó, Madrid xem Ceuta và Melilla là một phần không thể tách rời của Tây Ban Nha từ năm 1580.
Hai vùng lãnh thổ này nhiều lần trở thành điểm nóng trong các tranh cãi ngoại giao giữa hai nước. Năm 2021, Morocco được cho là đã cố tình nới lỏng kiểm soát biên giới trong một cuộc tranh chấp với Tây Ban Nha nhằm tạo ra làn sóng người di cư để gây sức ép với Madrid. Tuy nhiên, sự kiện khi đó chỉ liên quan đến khoảng 10.000 người, thấp hơn nhiều so với cuộc khủng hoảng hiện nay.
Điều gì đã châm ngòi cho cuộc khủng hoảng?
Đến nay vẫn chưa rõ nguyên nhân chính xác dẫn đến việc hàng chục nghìn người nhập cư tìm cách tràn vào Tây Ban Nha, nhưng nhiều giả thuyết đã được đưa ra.
Các quan chức Tây Ban Nha đổ lỗi cho các đường dây buôn người lợi dụng một phán quyết mới của tòa án. Trong khi đó, một số ý kiến nghi ngờ Morocco đã cố tình nới lỏng kiểm soát biên giới để gây sức ép với Madrid.
Một số khác còn cho rằng thời điểm xảy ra khủng hoảng có liên quan tới việc Tây Ban Nha đang cải thiện quan hệ với Algeria - đối thủ địa chính trị của Morocco - cũng như mối quan hệ ngày càng căng thẳng giữa chính phủ của Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez với Mỹ.
Nhiều người di cư chọn cách bơi qua biển (Ảnh: Getty).
Phán quyết của tòa án Tây Ban Nha
Phán quyết của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha hồi tháng 7 quy định việc trục xuất ngay lập tức chỉ áp dụng đối với những người vượt biên qua các rào chắn trên bộ.
Trong khi đó, những người bị chặn khi vượt biên bằng đường biển phải trải qua quy trình trục xuất thông thường, bao gồm được hỗ trợ pháp lý và có cơ hội nộp đơn xin tị nạn.
Chính phủ Tây Ban Nha cho rằng các đường dây buôn người đã bóp méo nội dung phán quyết này, khiến nhiều người tin rằng nếu đi bằng đường biển thì sẽ khó bị trả về hơn.
Theo Madrid, thông tin này đã lan truyền "như cháy rừng" trong các mạng lưới đưa người trái phép và góp phần kích hoạt làn sóng vượt biên quy mô lớn.
Những người chỉ trích còn cho rằng quyết định hợp pháp hóa khoảng 500.000 người nhập cư không giấy tờ gần đây của Tây Ban Nha đã khuyến khích thêm nhiều người tìm cách nhập cảnh trái phép.
Morocco gây sức ép với Tây Ban Nha?
Quy mô của làn sóng di cư cùng với việc phía Morocco ban đầu dường như không ngăn chặn quyết liệt đã dẫn đến nhiều cáo buộc rằng Morocco cố tình nới lỏng kiểm soát biên giới để gây sức ép lên Tây Ban Nha, tương tự sự việc năm 2021.
Hàng chục nghìn người đã tiến về Ceuta và tập trung gần khu vực biên giới trước khi lực lượng Morocco can thiệp.
Các nguồn tin từ lực lượng Vệ binh Dân sự Tây Ban Nha cho rằng sự hỗ trợ ban đầu của Morocco là hạn chế và chưa đủ, trong khi các đoạn video cho thấy người di cư tràn vào bằng cả đường biển lẫn đường bộ trong lúc lực lượng an ninh Morocco hầu như không xuất hiện.
Tuy nhiên, Morocco đã kiên quyết bác bỏ mọi cáo buộc liên quan đến làn sóng di cư mới này và khẳng định các mạng lưới buôn người mới là nguyên nhân gây ra cuộc khủng hoảng.
Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez cũng nhấn mạnh rằng hợp tác với Morocco vẫn đang được duy trì.
Biên giới Tây Ban Nha vỡ trận trước dòng thác di cư
Phản ứng của Mỹ
Một số quan điểm cũng liên hệ cuộc khủng hoảng với căng thẳng giữa Washington và chính phủ Tây Ban Nha, sau khi Madrid từ chối cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự tại Tây Ban Nha để tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần chỉ trích Madrid vì không cam kết chi 5% GDP cho quốc phòng và từng đe dọa cắt đứt quan hệ thương mại với Tây Ban Nha.
Sau khi hàng chục nghìn người tràn vào Ceuta, các quan chức cấp cao Nhà Trắng đã chia sẻ video về vụ việc, cho rằng đây là hệ quả của chính sách nhập cư cánh tả của Tây Ban Nha và trực tiếp chỉ trích chính phủ của Thủ tướng Sanchez.
Trong khi đó, Washington vẫn duy trì quan hệ gần gũi với Morocco và ca ngợi vai trò của nước này trong Hiệp định Abraham do Mỹ bảo trợ với Israel.
Người di cư có thể bị đưa trở lại Morocco?
Tây Ban Nha và Morocco đã nhất trí đẩy nhanh việc đưa những người nhập cảnh trái phép vào Ceuta trở về Morocco, nhưng Madrid không thể lập tức trục xuất những người tới bằng đường biển.
Theo phán quyết mới của Tòa án Tối cao, thủ tục "từ chối tại biên giới" chỉ áp dụng với những người vượt qua các hàng rào trên bộ.
Những người bơi vào Ceuta phải được xử lý theo quy trình hồi hương thông thường, bao gồm xem xét từng trường hợp, được hỗ trợ pháp lý và có quyền tiếp cận các thủ tục xin tị nạn.
Trẻ vị thành niên không có người đi cùng cũng không thể bị trục xuất như người trưởng thành mà phải được xác minh danh tính và đưa vào hệ thống bảo vệ trẻ em.
Theo Bộ Nội vụ Tây Ban Nha, khoảng 48.000 trong số 60.000 người được ước tính đã tự nguyện quay trở lại Morocco tính đến tối 31/7.
Giới chức Tây Ban Nha chưa cho biết sẽ trục xuất bao nhiêu người còn ở lại hoặc quá trình này sẽ kéo dài bao lâu. Chính phủ được cho là đang xem xét xây dựng thêm các rào chắn trên biển và sửa đổi quy định pháp luật nhằm ứng phó hiệu quả hơn với các vụ vượt biên tương tự trong tương lai.
