Ông Mikhail Fedorov (Ảnh: Kyiv Post).
Việc Tổng thống Volodymyr Zelensky bất ngờ cách chức Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov đã gây ra tranh cãi trong dư luận nước này và khiến một số đối tác nước ngoài của Kiev bất ngờ.
Ông Fedorov là Bộ trưởng Quốc phòng thứ 4 rời cương vị này kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự ở Ukraine, cho thấy mức độ biến động hiếm thấy tại một trong những bộ quan trọng nhất của đất nước, theo Kyiv Independent.
Thời điểm nhạy cảm
Việc ông bị miễn nhiệm diễn ra đúng vào thời điểm đặc biệt nhạy cảm, khi Ukraine đang chạy đua để có thêm tên lửa đánh chặn Patriot, đồng thời triển khai các chương trình hợp tác quốc phòng trị giá hàng tỷ USD với các đồng minh.
Các quan chức và chuyên gia trao đổi với Kyiv Independent lo ngại việc thay đổi lãnh đạo bất ngờ, cùng khoảng trống quyền lực tại Bộ Quốc phòng hiện tại, có thể làm gián đoạn những mối quan hệ với các đối tác phương Tây vốn được xây dựng rất công phu trong giai đoạn then chốt của cuộc chiến.
Là một nhà cải cách am hiểu công nghệ, ông Fedorov đã dẫn dắt nỗ lực hiện đại hóa lực lượng vũ trang Ukraine và xây dựng lợi thế trên chiến trường dựa vào UAV.
Quan trọng không kém, nhiều quan chức cho rằng ông đã thiết lập được các mối quan hệ cá nhân với những người đồng cấp phương Tây, góp phần đẩy nhanh việc chuyển giao các gói viện trợ quân sự mà Ukraine rất cần.
Ủy viên Quốc phòng Liên minh châu Âu Andrius Kubilius, người vừa ký các thỏa thuận hợp tác mới với ông Fedorov chỉ một ngày trước khi ông bị cách chức, thừa nhận đây là "một bất ngờ lớn".
Trước khi rời nhiệm sở, ông Fedorov cũng nhận được những đánh giá tích cực từ Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius, người duy trì quan hệ chặt chẽ với ông, cũng như từ Đại sứ EU tại Ukraine Katarina Mathernova.
Trong các cuộc trao đổi riêng, nhiều quan chức phương Tây cũng bày tỏ quan điểm tương tự. Một nhà ngoại giao cho biết ông Fedorov được đánh giá là làm việc hiệu quả và rất được yêu mến, đồng thời thừa nhận không hiểu vì sao ông lại bị miễn nhiệm.
Thực tế, những nỗ lực ngoại giao của ông đã mang lại nhiều kết quả cụ thể. Tổng kết 6 tháng tại vị, ông Fedorov cho biết Ukraine đã đảm bảo được 40 tỷ USD viện trợ quân sự cho năm nay (chưa tính các khoản vay của EU), sau khi tham dự 3 cuộc họp theo định dạng Ramstein.
Sự phát triển nhanh chóng của năng lực tác chiến bằng UAV của Ukraine, điều được cho là gắn liền với vai trò của ông Fedorov, cũng diễn ra song song với việc Kiev ký kết nhiều thỏa thuận hợp tác về UAV với các quốc gia châu Âu và Trung Đông.
Ông Oleksandr Merezhko, Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Quốc hội Ukraine, nhận định ông Fedorov "rất được phương Tây yêu mến" và "được các đối tác phương Tây tin tưởng".
"Trong chính trị, rất nhiều thứ phụ thuộc vào các mối quan hệ cá nhân. Một người đã xây dựng được mạng lưới quan hệ rộng sẽ dễ dàng huy động được sự ủng hộ từ nước ngoài hơn", ông nói.
Khoảng trống quyền lực ở Bộ Quốc phòng
Ngoài ra, ông Fedorov cũng xây dựng được các mối quan hệ có ảnh hưởng ngoài phạm vi chính phủ, trong đó có quan hệ trực tiếp với lãnh đạo các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ.
Ông từng thuyết phục tỷ phú Elon Musk hạn chế khả năng quân đội Nga sử dụng Starlink tại các vùng lãnh thổ Moscow đang kiểm soát.
Đồng thời, ông cũng thiết lập quan hệ hợp tác chặt chẽ với Palantir, công ty có phần mềm đang đóng vai trò quan trọng trong nỗ lực ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào lĩnh vực quốc phòng của Ukraine.
Theo thông tin được Kyiv Independent xác nhận, sau khi ông Fedorov bị cách chức, Văn phòng Tổng thống Ukraine đã phải tìm kiếm những người trung gian để chuyển thông điệp tới ông Elon Musk, cho thấy kênh liên lạc trực tiếp mà ông Fedorov xây dựng đã không còn hoạt động.
Việc thay đổi nhân sự ở vị trí quan trọng này diễn ra trong lúc Ukraine phải hứng chịu các đợt tập kích tên lửa đạn đạo ngày càng dữ dội, còn kho tên lửa phòng không thì dần cạn kiệt.
Ông Serhii "Flash" Beskrestnov, cựu cố vấn của ông Fedorov, cho biết hôm 6/7 rằng Ukraine đã không còn tên lửa PAC-3, biến thể tiên tiến nhất của hệ thống Patriot chuyên dùng để đánh chặn tên lửa đạn đạo.
Việc khắc phục khoảng trống này từng là một trong những ưu tiên hàng đầu của ông Fedorov. Ông tập trung vận động để có thêm các cam kết cung cấp Patriot thông qua sáng kiến PURL của NATO, cơ chế cho phép các đồng minh mua trực tiếp vũ khí từ kho dự trữ của Mỹ cho Ukraine, cũng như chương trình Jumpstart của Mỹ.
Hiện nay, khoảng 75% số tên lửa Patriot mà Ukraine nhận được đến từ PURL. Nghị sĩ Yaroslav Yurchyshyn cho biết ông Fedorov và cộng sự đã giúp các đối tác quốc tế luôn duy trì sự tập trung vào các sáng kiến như Ramstein và PURL.
"Đó không phải việc dễ dàng, bởi chúng tôi liên tục phải thuyết phục các đồng minh phương Tây tiếp tục tài trợ cho quốc phòng Ukraine", ông nói.
Ông Ihor Fedirko, Giám đốc Hội đồng Công nghiệp Quốc phòng Ukraine, cho biết ông Fedorov đã tạo dựng được lòng tin nhờ luôn đưa ra yêu cầu rõ ràng và tuân thủ đúng tiến độ.
Trong khi đó, ngay cả nguồn cung từ Mỹ thông qua PURL cũng đang chịu sức ép vì các nhà sản xuất không đáp ứng được nhu cầu toàn cầu, vốn còn tăng mạnh do cuộc chiến với Iran.
Ông Fedorov đã xúc tiến nhiều phương án thay thế, từ vận động các nước châu Âu chia sẻ kho Patriot hiện có đến đàm phán với Đức để mua hàng trăm tên lửa PAC-2. Ông cũng đã khởi động các bước đầu tiên nhằm mua thêm vũ khí, bao gồm cả tên lửa PAC-3, thông qua Khoản vay Hỗ trợ Ukraine.
Một quan chức EU thừa nhận việc ông Fedorov bị miễn nhiệm "có thể ảnh hưởng tới toàn bộ tiến trình này".
Ông Arthur Pereverziev, Giám đốc Dự án Cải cách Mua sắm Quốc phòng, nhận định: "Mỗi lần Bộ Quốc phòng thay lãnh đạo, toàn bộ hệ thống gần như dừng lại từ 2-6 tháng, tùy thuộc việc đội ngũ mới được thành lập và nắm bắt tình hình nhanh đến đâu".
Ông Fedorov chỉ giữ chức hơn 6 tháng. Người tiền nhiệm của ông, Denys Shmyhal, cũng tại vị trong khoảng thời gian tương tự.
Hiện giờ chưa rõ ai sẽ tiếp tục lãnh đạo Bộ Quốc phòng. Nhiều người Ukraine vẫn muốn ông Fedorov được phục chức nhưng Tổng thống Zelensky hiện không có ý định đó. Về phần mình, ông Fedorov tuyên bố sẽ không chấp nhận bất kỳ vị trí nào khác ngoài ghế Bộ trưởng Quốc phòng.
Hiện chức vụ này đang do Yevhenii Khmara, cựu quyền Giám đốc Cơ quan An ninh Ukraine (SBU), tạm thời đảm nhiệm. Ông Khmara, người thứ 5 ngồi vào chiếc ghế lãnh đạo Bộ Quốc phòng kể từ năm 2023, vẫn chưa được chính thức đề cử giữ chức lâu dài.
Theo giới quan sát, khoảng trống quyền lực này không phải là tình trạng lý tưởng trong bối cảnh Ukraine vừa khởi động hàng loạt sáng kiến mới và còn nhiều việc phải làm.
Nghị sĩ Yaroslav Yurchyshyn nhận định, các thể chế phương Tây ổn định thường mong muốn các mối quan hệ rõ ràng, có thể dự đoán, điều mà ông Fedorov đã dày công xây dựng.
