Đám đông tuần hành tại London, Anh nhân kỷ niệm 10 năm sự kiện Brexit (Ảnh: Reuters).
Ngày 23/6/2016, cử tri Anh tạo nên một trong những bước ngoặt chính trị lớn nhất của châu Âu hiện đại: bỏ phiếu rời Liên minh châu Âu (EU) sau hơn 40 năm.
10 năm sau “vụ ly hôn thế kỷ”, nước Anh không rơi vào suy thoái tức thời như những cảnh báo bi quan nhất, nhưng cũng không có được “kỷ nguyên thịnh vượng mới” như lời hứa của những người vận động Brexit. Thay vào đó là một giai đoạn điều chỉnh kéo dài, với tăng trưởng chậm hơn, đầu tư yếu hơn và nhiều rào cản thương mại mới.
Tròn 10 năm, ngày 20/6 vừa qua, hàng nghìn người mang cờ EU đã tuần hành dọc sông Thames ở London kêu gọi tái gia nhập khối. Cuộc thăm dò mới nhất cho thấy chỉ còn 33% người Anh được hỏi coi việc rời EU là quyết định đúng đắn - mức thấp nhất kể từ năm 2016. Câu hỏi lớn nhất lúc này không còn là “Brexit đúng hay sai”, mà là: nước Anh đã đánh đổi điều gì để giành lại quyền tự chủ và cái giá ấy có tương xứng với những gì đạt được?
Từ khủng hoảng niềm tin đến cuộc trưng cầu dân ý
Theo giới học giả châu Âu, Brexit không xuất hiện trong khoảng trống chính trị; đó là kết quả tích tụ của nhiều năm căng thẳng xã hội sau khủng hoảng tài chính 2008, khi nước Anh thắt chặt chi tiêu công, tăng trưởng yếu và bất bình đẳng vùng miền gia tăng. Nhiều cộng đồng công nghiệp ở miền Bắc nước Anh chứng kiến việc làm suy giảm, trong khi London tiếp tục hưởng lợi từ toàn cầu hóa, tạo nên tâm lý “bị bỏ lại phía sau” ở một bộ phận cử tri.
Trong bối cảnh đó, EU trở thành tâm điểm tranh luận. Quyết định tổ chức trưng cầu dân ý của Thủ tướng David Cameron, ban đầu nhằm xoa dịu mâu thuẫn nội bộ đảng Bảo thủ, đã vượt khỏi tính toán: 51,9% cử tri chọn rời EU. Ông Cameron từ chức ngay sau đó, đồng bảng Anh giảm sâu và một trong những nền dân chủ lâu đời nhất thế giới bước vào giai đoạn sóng gió chính trị kéo dài.
Giới nghiên cứu tại viện Chatham House và Trung tâm Cải cách châu Âu (CER) xem Brexit là biểu hiện của làn sóng phản ứng chống toàn cầu hóa từng lan rộng ở phương Tây sau khủng hoảng tài chính - cuộc xung đột giữa quan điểm coi hội nhập là công cụ tăng sức mạnh và quan điểm coi đó là sự hạn chế quyền tự chủ quốc gia.
Quá trình rời EU sau đó phức tạp hơn nhiều so với khẩu hiệu “lấy lại quyền kiểm soát”. Các vấn đề biên giới Bắc Ireland, quyền công dân, tiêu chuẩn hàng hóa hay hợp tác tư pháp đều trở thành những cuộc đàm phán kéo dài nhiều năm. Đến ngày 31/1/2020, Anh chính thức rời EU; từ ngày 1/1/2021, Hiệp định Thương mại và Hợp tác (TCA) có hiệu lực, mở ra kỷ nguyên hậu Brexit thực sự.
Nhưng ngay sau đó, đại dịch Covid-19, xung đột Nga - Ukraine và khủng hoảng năng lượng châu Âu khiến việc tách bạch tác động riêng của Brexit trở nên khó khăn hơn, dù không che lấp được những xu hướng dài hạn mà nhiều nghiên cứu đã cảnh báo từ trước.
Một thập kỷ đầy biến động với nước Anh
Giới chuyên gia cho rằng kinh tế là lĩnh vực chịu tác động rõ nhất của Brexit, nhưng theo cách “âm thầm” hơn dự báo: không có cú sốc suy thoái ngay lập tức, mà là sự bào mòn dần qua đầu tư giảm, thương mại kém thuận lợi và năng suất trì trệ.
Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách Anh (OBR) ước tính Brexit khiến quy mô kinh tế Anh trong dài hạn thấp hơn 4% so với kịch bản ở lại EU, tương đương khoảng 100 tỷ bảng/năm trên quy mô GDP gần 2.800 tỷ bảng hiện nay, cùng năng suất giảm 4% và xuất nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ giảm 15%.
Nhưng một nghiên cứu công bố cuối năm 2025 của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER), với sự tham gia của chuyên gia cấp cao Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) Philip Bunn, đưa ra con số gấp đôi. Theo đó, GDP bình quân đầu người của Anh giảm 6-8% trong thập kỷ qua, tương đương tổn thất 180-240 tỷ bảng (tương đương 235-313 tỷ USD), cùng năng suất giảm 3-4%. Thống đốc BoE Andrew Bailey cảnh báo Brexit sẽ còn kéo lùi tăng trưởng kinh tế Anh trong nhiều năm tới.
Đầu tư doanh nghiệp là một trong những chỉ dấu rõ nhất. Theo đó, mức đầu tư kinh doanh hiện thấp hơn khoảng 10% so với trước Brexit, theo nhiều nghiên cứu được Giáo sư Jonathan Portes (King’s College London) dẫn lại. Chuyên gia John Springford (CER) từng mô tả Brexit không phải “cú sốc ngay lập tức” mà là một quá trình “tác động dần dần”, tích lũy qua những quyết định đầu tư bị bỏ lỡ.
Lĩnh vực thương mại cũng chịu ảnh hưởng nặng nề. EU vẫn là đối tác lớn nhất của Anh, nhưng việc rời thị trường chung buộc doanh nghiệp đối mặt thủ tục hải quan mới và chi phí hành chính cao hơn - gánh nặng đặc biệt lớn với doanh nghiệp nhỏ trong nông nghiệp, thực phẩm và logistics.
Về nhập cư, Anh đã chấm dứt tự do đi lại với EU và áp dụng hệ thống nhập cư theo kỹ năng như cam kết của phe Brexit. Nhưng kết quả không như kỳ vọng: nhiều ngành như y tế, vận tải, xây dựng, khách sạn rơi vào tình trạng thiếu nhân lực do từng phụ thuộc vào nguồn lao động từ EU, buộc Chính phủ Anh phải mở rộng thu hút lao động từ nhiều khu vực khác trên thế giới.
Về chính trị, Brexit làm thay đổi sâu sắc đời sống Anh, với nhiều đời thủ tướng nối tiếp nhau, từ bà Theresa May, ông Boris Johnson đến các chính phủ sau đó, trong đó có Thủ tướng đương nhiệm Keir Starmer - mỗi người mang một cách tiếp cận khác với EU.
Brexit trở thành “đường phân chia mới” trong xã hội nước Anh, vượt qua ranh giới tả - hữu truyền thống, phân hóa theo độ tuổi, vùng miền và tầng lớp. Cam kết nổi tiếng của chiến dịch Brexit - bổ sung 350 triệu bảng/tuần cho Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS), đến nay vẫn chưa thành hiện thực như kỳ vọng của công chúng.
EU sau Brexit: Từ nỗi lo tan rã đến quá trình tái định hình sức mạnh
Năm 2016, Brexit từng được coi là cú sốc có thể kích hoạt hiệu ứng domino khiến EU lung lay. Một thập kỷ sau, thực tế đi theo hướng khác: EU không tan rã, mà ngược lại, cú sốc Brexit phần nào thúc đẩy khối này củng cố đoàn kết nội bộ và tìm vai trò mới trong một thế giới bất ổn hơn.
Theo nhiều chuyên gia, sự ra đi của Anh, một trong những nền kinh tế lớn nhất EU, cường quốc quân sự và thành viên thường trực Hội đồng Bảo an, khiến các nước còn lại nhận thức rõ hơn giá trị của đoàn kết khối. Giới nghiên cứu tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR) cho rằng Brexit buộc EU phải trả lời câu hỏi căn bản: Liệu liên minh chỉ là một thị trường chung hay phải trở thành một chủ thể địa chính trị có khả năng tự bảo vệ lợi ích của mình?
Câu hỏi đó càng cấp thiết sau năm 2022, khi xung đột Nga - Ukraine bùng nổ, đã phơi bày sự phụ thuộc lớn của châu Âu vào Mỹ về quốc phòng, “chiếc ô an ninh” và vào bên ngoài về năng lượng. EU chuyển trọng tâm sang tăng cường “tự chủ chiến lược”: năng lực quốc phòng, an ninh năng lượng, công nghiệp công nghệ cao và chuỗi cung ứng nội khối - những lĩnh vực mà trước đây Anh thường tỏ ra dè dặt.
Tuy nhiên, Brexit vẫn để lại khoảng trống khó lấp đầy: London vẫn là một trong những trung tâm tài chính lớn nhất thế giới và Anh vẫn sở hữu năng lực quân sự, tình báo, ngoại giao mà EU khó thay thế hoàn toàn. Vì vậy, quan hệ hai bên không phải sự chia cắt tuyệt đối.
Tại Hội nghị An ninh Munich hồi tháng 2, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tuyên bố châu Âu và Anh “nên xích lại gần nhau hơn”, nhấn mạnh “10 năm sau Brexit, tương lai của chúng ta vẫn gắn kết hơn bao giờ hết”. Thủ tướng đương nhiệm Starmer đáp lại, hai bên “không đứng trước ngã rẽ” mà cần cùng xây dựng sức mạnh cứng trước biến động an ninh toàn cầu.
Hai bên đang chuẩn bị Hội nghị thượng đỉnh vào ngày 22/7 nhằm hướng tới thỏa thuận giảm kiểm tra thực phẩm và đồ uống qua biên giới, liên kết hệ thống giao dịch khí thải, cùng một chương trình “dịch chuyển cho thế hệ trẻ”. Một nhà ngoại giao cấp cao EU nói với Guardian rằng khối “nhớ” sự hiện diện của Anh trong các cuộc thảo luận về thị trường nội khối và quan hệ xuyên Đại Tây Dương, nhưng Brexit là thực tế và “không có chỗ cho sự hoài niệm”.
Bài học lớn nhất với châu Âu sau một thập kỷ Brexit, theo nhiều nhà phân tích khu vực, đó là hội nhập không thể chỉ dựa vào lợi ích kinh tế mà còn cần giải quyết những lo ngại chính đáng của người dân và khoảng cách phát triển giữa các vùng.
Tương lai nào cho nước Anh?
Về pháp lý, khả năng Anh nhanh chóng tái gia nhập EU là rất thấp, đòi hỏi một quy trình chính trị phức tạp và sự đồng thuận của toàn bộ khối Liên minh. Xã hội Anh cũng chưa thống nhất quan điểm; không phải toàn bộ cử tri muốn đảo ngược quyết định 2016, một bộ phận vẫn coi Brexit là biểu tượng của chủ quyền quốc gia.
Nhưng xu hướng dư luận gần đây nghiêng rõ về việc xích lại gần EU hơn. Khảo sát tháng 5 cho thấy 75% người Anh được hỏi muốn tăng cường hợp tác với EU, 66% cho rằng quan hệ thương mại - kinh tế cần được thắt chặt hơn.
Đáng chú ý, đa số cử tri đánh giá Brexit mang lại tác động tiêu cực: 66% cho rằng việc rời EU làm tăng áp lực chi phí sinh hoạt, 65% nói nền kinh tế chịu ảnh hưởng bất lợi, 56% cho rằng mục tiêu về thương mại và kiểm soát nhập cư trái phép không đạt như kỳ vọng. Khi được hỏi về lợi ích lớn nhất của Brexit, câu trả lời phổ biến nhất là “không biết”, kế đến là “không có lợi ích đáng kể nào”. Theo ECFR, đa số người dân EU cũng ủng hộ việc Anh quay lại khối, dù đây chưa phải là lựa chọn chính sách thực tế trong ngắn hạn.
Giới phân tích cho rằng con đường thực tế nhất của Anh không phải “quay lại EU” ngay lập tức, mà là tìm một mô hình hợp tác mới, duy trì vị thế ngoài EU nhưng từng bước giảm khoảng cách với Brussels qua các thỏa thuận riêng, như những bước tiến đang được chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh vào tháng 7.
Cùng với việc cải thiện quan hệ châu Âu, Anh vẫn theo đuổi tầm nhìn “Nước Anh toàn cầu” mà phe Brexit từng phác thảo. Năm 2025-2026, London ký thêm nhiều thỏa thuận thương mại mới, trong đó có Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) nâng cấp với Hàn Quốc, giúp 2 tỷ bảng xuất khẩu của Anh tránh nguy cơ tăng thuế và miễn thuế quan cho 98% hàng hóa xuất khẩu.
Thủ tướng Starmer gọi đây là “chiến thắng lớn cho doanh nghiệp và người lao động Anh”. Tuy nhiên, các nhà kinh tế vẫn cảnh báo rằng mở rộng quan hệ ngoài EU khó bù đắp hoàn toàn lợi ích đã mất từ thị trường chung châu Âu - thị trường gần nhất, lớn nhất và hội nhập sâu nhất với doanh nghiệp Anh.
Vấn đề cốt lõi với nước Anh hậu Brexit, vì thế, là tìm điểm cân bằng giữa chủ quyền chính trị và hiệu quả kinh tế: độc lập hơn về pháp lý, nhưng vẫn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các xu hướng kinh tế, công nghệ và an ninh toàn cầu mà không một quốc gia đơn lẻ nào có thể tự mình chi phối.
Brexit sau 10 năm
Nhìn lại sự kiện rung chuyển châu Âu ngày 23/6/2016 từ góc độ năm 2026, Brexit không còn là chuyện về một “thảm họa tức thời” hay một “chiến thắng lịch sử tuyệt đối”. Đó là quá trình chuyển đổi sâu rộng, trong đó nước Anh đạt được một số mục tiêu chính trị nhưng phải gánh những chi phí kinh tế, chiến lược không nhỏ.
Người ủng hộ Brexit có thể chỉ ra rằng Anh đã giành lại quyền kiểm soát luật pháp, chính sách nhập cư và không gian chính sách riêng, không còn bị ràng buộc bởi cơ chế ra quyết định của EU. Nhưng người chỉ trích cũng có đủ cơ sở khi chỉ ra cái giá phải trả: tăng trưởng thấp hơn, thương mại khó khăn hơn, đầu tư suy yếu và vị thế kinh tế tương đối suy giảm - những con số mà Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách của Anh (OBR) gần đây xác nhận.
Bài học quan trọng nhất sau một thập kỷ không nằm ở việc khẳng định Brexit đúng hay sai, mà ở chỗ quyết định chính trị lớn luôn kéo theo những hệ quả dài hạn vượt xa khẩu hiệu tranh luận ban đầu.
Với châu Âu, Brexit phơi bày sự mong manh của tiến trình hội nhập, nhưng cũng chứng minh khả năng thích ứng của EU, khối không tan rã mà đang tái định hình để trở thành một lực lượng địa chính trị độc lập hơn.
Với nước Anh, câu hỏi căn bản về mô hình phát triển trong thế kỷ 21 vẫn còn đó: Một quốc gia có thể tối ưu hóa lợi ích bằng cách đứng ngoài các cấu trúc khu vực, hay sức mạnh trong thời đại toàn cầu hóa vẫn phụ thuộc vào khả năng hợp tác?
10 năm sau cuộc chia tay lịch sử, nước Anh chưa chia tay hoàn toàn với châu Âu và châu Âu cũng chưa thể tách khỏi nước Anh. Vụ "ly hôn" thế kỷ có lẽ chưa phải cuộc đoạn tuyệt, mà là sự chuyển đổi sang mối quan hệ mới “thực dụng hơn, thận trọng hơn”, được định hình bởi những bài học đắt giá của một thập kỷ biến động.
