Làn sóng sa thải nhân sự để nhường chỗ cho AI đã trở thành tâm điểm của giới kinh doanh toàn cầu suốt thời gian qua. Những ông lớn công nghệ như Meta đã cắt giảm tới 10% lực lượng lao động, trong khi Cloudflare, Coinbase hay PayPal cũng không giấu giếm tham vọng trở thành những công ty vận hành với AI là trung tâm.
Tuy nhiên, sau giai đoạn hào hứng ban đầu, một thực tế bất ngờ đang xuất hiện khi nhiều doanh nghiệp nhận ra AI không phải là chiếc đũa thần có thể thay thế hoàn toàn con người.
Chỉ vài tháng sau khi mạnh tay cắt giảm nhân sự với kỳ vọng AI sẽ thay thế phần lớn công việc, ngày càng nhiều doanh nghiệp lại xuất hiện trên thị trường tuyển dụng để tìm người cho chính những vị trí từng bị xóa bỏ (Ảnh: Reddit).
Nghịch lý mang tên "AI Boomerang"
Một xu hướng mới với tên gọi "AI boomerang" đang hình thành rõ nét trên thị trường lao động. Theo nghiên cứu từ công ty tư vấn tuyển dụng Robert Half, có tới gần 1/3 nhà quản lý tuyển dụng thừa nhận doanh nghiệp của họ từng xóa bỏ một vị trí công việc nhờ sự hỗ trợ của AI, nhưng sau đó lại phải tuyển dụng lại chính vị trí đó.
Báo cáo của Forrester Research cũng đưa ra con số gây sốc khi 55% nhà tuyển dụng thừa nhận họ hối tiếc vì đã sa thải nhân viên do quá tin vào AI. Trong khi đó, hãng nghiên cứu Gartner dự báo đến năm sau, khoảng một nửa doanh nghiệp từng thay thế nhân viên bằng AI sẽ buộc phải tuyển người trở lại, dù có thể dưới những chức danh mới.
Bà Megan Slabinski, Chủ tịch bộ phận giải pháp nhân tài công nghệ tại Robert Half, nhận định rằng những công ty quá vội vàng đặt cược vào AI hiện đang nhận ra các giới hạn của công nghệ này trong thực tế. Dù AI mang lại một số cải thiện về hiệu suất ban đầu, nhưng quá trình triển khai đã làm lộ ra nhiều vấn đề về chất lượng, giám sát và khả năng ra quyết định, đặc biệt khi quy mô kinh doanh mở rộng.
Lỗ hổng "40% cuối cùng" mà AI không thể khỏa lấp
Câu chuyện thường thấy tại các doanh nghiệp hiện nay diễn ra theo một kịch bản khá quen thuộc. Đầu tiên, công ty tuyên bố ứng dụng AI và cắt giảm nhân sự. Sau khoảng 6-12 tháng, họ nhận ra AI có thể xử lý tốt khoảng 60% khối lượng công việc lặp đi lặp lại, nhưng lại hoàn toàn "bó tay" trước 40% khối lượng công việc còn lại đòi hỏi sự tinh tế và phán đoán.
Sự thiếu hụt này thể hiện rõ nhất ở các vị trí đòi hỏi sự tương tác giữa người với người. Chẳng hạn, trong lĩnh vực chăm sóc khách hàng, AI có thể trả lời nhanh các câu hỏi thường gặp nhưng không thể cảm nhận được sự tức giận hay thất vọng của khách hàng để đưa ra cách xử lý linh hoạt. AI cũng không có "ký ức" thực sự về các mối quan hệ lâu năm để biết khi nào cần ưu tiên đặc biệt cho một đối tác quan trọng.
Tình trạng tương tự cũng xảy ra trong lĩnh vực marketing và kế toán. Nhiều doanh nghiệp cắt giảm đội ngũ viết nội dung vì tin rằng AI có thể tạo ra bài viết tương đương, nhưng sau đó phải đối mặt với tỷ lệ chuyển đổi sụt giảm do nội dung máy móc, thiếu "giọng nói thương hiệu". Trong kế toán, AI xử lý giao dịch rất nhanh nhưng lại thường bỏ lỡ những điểm bất thường mà một nhân viên giàu kinh nghiệm có thể nhận ra bằng bản năng nghề nghiệp.
Bài toán kinh tế "ngược đời": Sa thải để rồi tốn kém hơn
Một trong những lý do khiến các doanh nghiệp phải tuyển dụng lại chính là chi phí. Theo phân tích của các chuyên gia, việc thay thế một nhân viên có mức lương 55.000 USD/năm bằng AI có vẻ giúp tiết kiệm ngân sách trên lý thuyết. Tuy nhiên, khi 40% công việc còn lại bị đình trệ, doanh nghiệp buộc phải tuyển người mới để giám sát hệ thống AI và xử lý các phần việc phức tạp.
Những nhân sự mới này thường yêu cầu mức lương cao hơn, có thể lên tới 75.000 USD/năm, vì họ vừa phải có chuyên môn nghiệp vụ, vừa phải biết quản lý công nghệ. Cộng thêm các chi phí về tuyển dụng, đào tạo và tổn thất do mất đi "tri thức ẩn" của những người cũ, khoản tiết kiệm ban đầu gần như biến mất hoàn toàn.
Đặc biệt, đối với các doanh nghiệp nhỏ, sai lầm này còn để lại hậu quả nặng nề hơn. Một tập đoàn lớn mất 5% khách hàng có thể vẫn ổn, nhưng với một doanh nghiệp nhỏ, việc mất đi những khách hàng quan trọng nhất do dịch vụ kém đi vì quá phụ thuộc vào AI có thể dẫn đến bờ vực phá sản.
Nhiều doanh nghiệp đang điều chỉnh chiến lược từ “thay thế nhân sự bằng AI” sang “kết hợp AI với nhân sự" (Ảnh: A.S).
AI là công cụ hỗ trợ, không phải sự thay thế hoàn toàn
Hiện nay, ngay cả những lãnh đạo công nghệ hàng đầu cũng bắt đầu thận trọng hơn. Uber gần đây đã giới hạn ngân sách chi tiêu AI hằng tháng của nhân viên, trong khi Microsoft hủy bỏ một số giấy phép phần mềm bên thứ ba để tối ưu chi phí. Ông Andrew Macdonald, Giám đốc vận hành của Uber, thừa nhận rất khó để xác định mối liên hệ trực tiếp giữa việc đổ tiền vào AI và doanh thu thực tế.
Thay vì xóa sổ hoàn toàn vai trò của con người, AI đang thúc đẩy nhu cầu về những kỹ năng mới. Ông Aaron Levie, CEO của Box, lấy ví dụ trong ngành kỹ sư phần mềm rằng khi AI giúp triển khai dự án nhanh hơn, nhu cầu về những kỹ sư có chuyên môn sâu để bảo trì, xử lý lỗ hổng bảo mật và nâng cấp hệ thống lại tăng lên đáng kể.
Bài học rút ra cho các doanh nghiệp là thay vì nhìn vào chức danh công việc để cắt giảm, hãy phân tích từng nhiệm vụ cụ thể. Những việc lặp lại nên giao cho AI, nhưng những việc cần phán đoán, bối cảnh và trách nhiệm phải giữ lại cho con người.
Sau những đợt sa thải hàng loạt, niềm tin của nhân viên vào doanh nghiệp cũng là một bài toán khó giải. Việc vội vã thay thế con người bằng máy móc rồi lại tuyển dụng trở lại chỉ sau vài tháng không chỉ gây lãng phí tài chính mà còn khiến những người ở lại cảm thấy bất an và hoài nghi về năng lực hoạch định của ban lãnh đạo.
Giấc mơ về một văn phòng chỉ có máy móc đang dần nhường chỗ cho một thực tế thực dụng hơn, đó là sự cộng tác giữa trí tuệ nhân tạo và kinh nghiệm của con người. AI có thể hoàn thành nhiều nhiệm vụ, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn một công việc.
