Sau loạt ghi nhận của Dân trí về tình trạng nhiều chợ truyền thống tại TPHCM vắng khách, sạp đóng cửa hoặc sang nhượng, chuyển đổi số được nhắc đến như một hướng thích ứng. Tiểu thương được khuyến khích đưa hàng lên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, thậm chí livestream để tìm kiếm khách hàng mới.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc đưa một quầy hàng ngoài chợ lên môi trường trực tuyến không đơn giản.
Tiểu thương lên mạng không dễ
Theo khảo sát của Sở Công Thương TPHCM, tỷ lệ lấp đầy quầy, sạp bình quân toàn hệ thống chợ chỉ đạt 65,1%; 44,4% số chợ ghi nhận tình trạng quầy, sạp ngừng kinh doanh. Trong bối cảnh sức mua tại chợ suy giảm, bán hàng trực tuyến được xem là một trong những giải pháp giúp tiểu thương mở rộng đầu ra.
Nhưng từ chủ trương chuyển đổi số đến việc thực sự bán được hàng trên mạng vẫn còn một khoảng cách lớn.
Tiểu thương chợ Bến Thành trong đợt tập huấn livestream bán hàng (Ảnh: Quốc Thái).
Chủ một sạp vải tại chợ Bà Chiểu (phường Gia Định) cho biết việc 2-3 ngày không có khách hiện không còn hiếm. Trước cảnh buôn bán khó khăn, bà từng được khuyên đưa các mặt hàng vải vóc, quần áo lên mạng để tìm khách.
Tuy nhiên, với một người lớn tuổi, ít sử dụng công nghệ, việc tự quay video, livestream, trả lời khách, chốt đơn hay vận hành một kênh bán hàng trực tuyến là thách thức không nhỏ.
Tại chợ An Đông, anh Đ., một tiểu thương kinh doanh giày dép, cho rằng ngay cả khi biết livestream, cạnh tranh trên môi trường trực tuyến cũng ngày càng gay gắt khi người tiêu dùng có quá nhiều lựa chọn trên các sàn thương mại điện tử.
Theo anh, nhiều mặt hàng từ Trung Quốc hiện có thể được giao đến người mua Việt Nam khá nhanh với mức giá cạnh tranh, tạo áp lực lớn đối với các hộ kinh doanh nhỏ.
“Một vài trường hợp xây được kênh, có câu chuyện riêng và trở nên ‘hot’ trên mạng thì có thể bán tốt. Nhưng để làm được như vậy không dễ”, anh nói.
Tại chợ Bàu Cát, ban quản lý cũng từng vận động tiểu thương xây dựng các kênh bán hàng trực tuyến. Tuy nhiên, hiệu quả ban đầu còn hạn chế. Nhiều tiểu thương lớn tuổi không quen livestream hay vận hành gian hàng trên sàn, nên chủ yếu sử dụng Facebook, Zalo, điện thoại để duy trì liên hệ với nhóm khách quen.
“Lợi thế của tiểu thương vẫn là khách quen. Chúng tôi hướng dẫn họ đăng hàng lên Facebook, Zalo, tạo trang bán hàng, nhận thanh toán không tiền mặt và gọi đơn vị vận chuyển giao hàng cho khách. Trước mắt, đây là hướng phù hợp hơn”, ông Nguyễn Kim Long, đại diện ban quản lý chợ Bàu Cát, cho biết.
Theo ông Long, nếu muốn tổ chức livestream bài bản, tiểu thương có thể phải đầu tư cho quay dựng, người dẫn, KOL/KOC, quảng cáo và vận hành đơn hàng. Với phần lớn hộ kinh doanh quy mô nhỏ, đây là khoản chi phí khó duy trì thường xuyên.
Các nhà sáng tạo nội dung livestream bán hàng cho tiểu thương chợ Bến Thành (Ảnh: Quốc Thái).
Thực tế, chuyển một sạp hàng truyền thống thành một “cửa hàng số” không chỉ đơn giản là cầm điện thoại lên livestream. Người bán còn phải tạo nội dung, thu hút khách, tư vấn, chốt đơn, đóng gói, giao hàng, xử lý đổi trả, thanh toán và chăm sóc khách sau bán.
Quan trọng hơn, họ phải tạo được lượng đơn hàng đủ lớn để bù cho những chi phí mới phát sinh. Đây chính là rào cản khiến chuyển đổi số tại nhiều chợ dù đã được thúc đẩy nhưng chưa dễ biến thành doanh thu thực tế cho tiểu thương.
Livestream tạo “sóng”, nhưng chưa chắc tạo dòng tiền
Câu chuyện tại chợ Bến Thành cho thấy khoảng cách giữa một chiến dịch livestream thành công và khả năng duy trì bán hàng online của từng tiểu thương.
Trong chương trình “Ngày hội mua sắm, giải trí trực tuyến TPHCM 2023” diễn ra từ 11 đến 15/12/2023, chợ Bến Thành phối hợp TikTok tổ chức 77 phiên livestream cùng KOL, KOC.
Sau 5 ngày, chương trình đạt doanh thu 4,2 tỷ đồng, với 18.200 đơn hàng và tiếp cận 81,6 triệu người. Một sạp mứt kẹo chỉ sau 5 phút livestream cùng KOC đã bán 94 đơn và phải tạm dừng vì hết hàng.
Kết quả cho thấy livestream có thể tạo sức bật lớn trong ngắn hạn. Tuy nhiên, sau các chiến dịch, nhiều tiểu thương lại không duy trì hình thức này.
Khách hàng mua sắm tại chợ Bến Thành (Ảnh: Quốc Thái).
Một tiểu thương kinh doanh bánh kẹo cho biết dù có Facebook, Zalo, TikTok nhưng chỉ livestream vài lần rồi dừng vì phải liên tục tìm khách mới, trong khi phí giao hàng cao.
Ông Trần Mai Vỹ, Trưởng phòng Dịch vụ Công thương, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công phường Bến Thành, cho biết sau các đợt tập huấn, hiệu quả duy trì livestream chưa cao.
“Từ đợt làm rầm rộ các hoạt động livestream, tập huấn bán hàng trực tuyến, đến nay gần như chưa có hoạt động nào khác. Tiểu thương cũng đâu vào đấy, không mặn mà với livestream”, ông Vỹ nói.
Theo ông, nhiều tiểu thương lớn tuổi, quen bán trực tiếp. Muốn làm online bài bản phải thuê thêm người, trong khi doanh thu chưa chắc đủ bù chi phí.
Chợ Bến Thành còn có lượng lớn khách quốc tế, trong khi livestream chủ yếu tiếp cận khách Việt. Với nhiều du khách, trực tiếp xem hàng, thử sản phẩm và trả giá cũng là một phần trải nghiệm.
Ông Vỹ cho rằng livestream phù hợp hơn với quần áo, mỹ phẩm, nhưng khó áp dụng rộng với thực phẩm tươi sống. Vì vậy, đây chủ yếu là kênh hỗ trợ quảng bá, khó thay thế hoàn toàn cách bán hàng truyền thống.
Chợ truyền thống có nhất thiết phải thành “chợ online”?
Theo TS Đinh Thế Hiển, chuyên gia kinh tế, không nên xem livestream hay bán hàng online là con đường bắt buộc với mọi tiểu thương.
Ông cho rằng bản chất của chợ truyền thống vẫn là mua bán trực tiếp. Người đi chợ không chỉ mua hàng mà còn muốn xem, cầm, thử, hỏi giá, nghe tư vấn và trao đổi với người bán - những trải nghiệm thương mại điện tử khó thay thế hoàn toàn.
Vì vậy, thay vì rập khuôn theo mô hình bán hàng trực tuyến, chợ truyền thống có thể khai thác chính lợi thế tương tác trực tiếp giữa người bán và khách hàng.
Các nhà sáng tạo nội dung livestream bán hàng tại chợ Bến Thành năm 2023 (Ảnh: Quốc Thái).
Ông Trần Mai Vỹ cũng cho rằng để duy trì sức hút, mỗi chợ cần có mặt hàng đặc trưng và bản sắc riêng, tạo lý do để người dân, du khách tìm đến.
Bên cạnh chỉnh trang hạ tầng và tổ chức lại ngành hàng, chợ có thể gắn với văn hóa địa phương. Chẳng hạn, chợ Bến Thành có thể phát huy các sản phẩm đặc trưng phương Nam như bánh mứt, khô mắm, đồ lưu niệm và ẩm thực.
Theo ông Vỹ, với nhiều du khách, đi chợ còn là cách cảm nhận đời sống và văn hóa của một địa phương. Đây cũng là lợi thế mà chợ truyền thống có thể khai thác thay vì chỉ chạy theo mô hình “chợ online”.
“Không hẳn 10 người khách vào chợ là 10 người sẽ mua đồ, nhưng việc tên tuổi chợ được gắn với văn hóa, con người địa phương được mọi người biết đến cũng là một thành công”, ông Vỹ nói.
