Đầu tư công được xem là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng. Thế nhưng trên thực tế, không ít dự án vẫn mất nhiều thời gian để hoàn tất các thủ tục, dù nguồn vốn đã được bố trí. Có một điểm nghẽn đã được nhắc đến nhiều năm trong quản lý đầu tư công. Đó là cùng một dòng vốn nhưng phải tuân theo 2 quy trình pháp lý khác nhau.
Để tháo gỡ, Chính phủ đề xuất hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công, thành một đạo luật thống nhất. Đồng thời sẽ trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp không thường lệ đang diễn ra trong tháng 8 này. Đề xuất được kỳ vọng là tạo ra một quy trình quản lý đồng bộ, rút ngắn thủ tục, nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Một công trình đầu tư công hiện nay phải đi qua hai "cánh cửa". Cánh cửa đầu tiên là Luật đầu tư công quyết định "đầu tư cái gì", cánh cửa thứ 2 là Luật Ngân sách Nhà nước quyết định "tiền được bố trí và chi như thế nào". Hai đạo luật cùng điều chỉnh một dòng vốn đầu tư công, nhưng theo những quy trình khác nhau. Chỉ cần một khâu chưa đồng bộ, tiến độ triển khai công trình có thể bị kéo dài.
Trong thực tế, có dự án đã được phê duyệt chủ trương đầu tư nhưng vẫn chưa bố trí được vốn. Hoặc được giao vốn rồi nhưng lại phải chờ điều chỉnh kế hoạch. Có công trình mất nhiều tháng, thậm chí cả năm chỉ để hoàn tất thủ tục giữa hai quy trình quản lý. Chính vì vậy, Theo đại diện Bộ Tài chính, việc đề xuất hợp nhất Luật Đầu tư công và Luật Ngân sách Nhà nước, không đơn thuần là gộp hai đạo luật thành một văn bản. Mục tiêu lớn hơn là thiết kế lại quy trình quản lý đầu tư công theo hướng đồng bộ, từ khâu lập kế hoạch, phân bổ vốn đến tổ chức thực hiện và quyết toán dự án.
Ông Dương Tiến Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Ngân sách Nhà nước, Bộ Tài chính cho biết: "Đây là một bước tiến quan trọng trong quản lý tài chính quốc gia. Lần đầu tiên thực hiện việc hợp nhất giữa hai Luật này để đảm bảo việc quản lý thống nhất về tài chính công và nguồn lực ngân sách nhà nước. Như vậy sẽ thực hiện được việc cắt giảm các quy trình, thủ tục trùng lặp và qua đó cũng xử lý được những vấn đề để thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công trong thời gian tới".
Khi hợp nhất hai Luật, đồng nghĩa với việc các quyết định về đầu tư và chi ngân sách sẽ được thực hiện đồng thời, thay vì phải đi qua nhiều bước riêng biệt. Khi quy trình được thống nhất, việc lập kế hoạch đầu tư sẽ gắn chặt hơn với khả năng cân đối nguồn lực. Khắc phục được tình trạng "vốn chờ dự án" hoặc "dự án chờ vốn", qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng từng đồng vốn ngân sách.
Ông Nguyễn Anh Tuấn, Trưởng Ban Pháp chế, Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) nhận định: "Về mặt quy trình, chúng tôi kỳ vọng chắc chắn sẽ giảm đi, vì cùng một đầu mối. Khâu kế hoạch nó liên quan đến nhu cầu, còn khâu tài chính nó giải quyết cái nguồn cung để đáp cái nhu cầu. Khi mà thống nhất trong một luật, nhu cầu về vốn và khả năng đáp ứng vốn thì sẽ dễ cân đối hơn".
Mỗi năm ngân sách dành hàng trăm nghìn tỷ đồng cho đầu tư phát triển. Nếu dòng vốn được khơi thông sớm hơn, công trình hoàn thành nhanh hơn, thì hiệu quả đầu tư sẽ được tăng lên. Và đây cũng là một trong những động lực quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn tới.
Quản lý toàn bộ vòng đời của một đồng vốn ngân sách
Trong bối cảnh đầu tư công được xác định là động lực quan trọng cho tăng trưởng, yêu cầu đặt ra không chỉ là giải ngân nhanh, mà còn phải quản lý hiệu quả từng đồng vốn ngân sách. Đó cũng là lý do việc hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công không phải là gộp cơ học 2 văn bản thành 1, mà là chuyển từ tư duy quản lý theo từng thủ tục, sang quản lý theo toàn bộ vòng đời của một đồng vốn ngân sách.
Theo các chuyên gia, đầu tư công chỉ là 1 khoản chi của ngân sách nhà nước. Thế nhưng, 2 nội dung này lại được điều chỉnh bởi 2 đạo luật độc lập, với hai quy trình lập kế hoạch, phân bổ và quản lý khác nhau. Việc hợp nhất hai luật vì thế không chỉ nhằm cắt giảm thủ tục hành chính, mà còn hướng tới thay đổi cách quản lý tài chính công theo hướng đồng bộ hơn.
"Khi chúng ta hợp nhất Luật ngân sách nhà nước và Luật đầu tư công sẽ giúp quy trình lập dự toán, cũng như việc lập kế hoạch đầu tư công 5 năm hay lập kế hoạch tài chính 5 năm, giảm bớt thời gian, giảm bớt sự trùng lắp. Chúng ta có thể hợp nhất 2 kế hoạch này thành một kế hoạch", ông Trần Hoàng Ngân, Đại biểu Quốc hội TP. Hồ Chí Minh phân tích.
Không phải công trình nào cũng chỉ cần xây xong là kết thúc. Một trường học sau vài năm có thể cần sửa chữa. Một tuyến đường có thể phải nâng cấp khi lưu lượng xe tăng lên. Nếu việc xây dựng, sửa chữa hay nâng cấp đều được nhìn nhận trong cùng một quá trình quản lý, một Bộ Luật thì cơ quan điều hành sẽ chủ động hơn trong bố trí nguồn lực và đánh giá hiệu quả của công trình.
"Một phần chi sửa chữa thì nằm vào chi đầu tư, một phần khác lại nằm vào chi thường xuyên. Trước đây tách bạch như vậy thì việc nhìn nhận sẽ khó hơn. Do đó bây giờ khi hợp nhất lại việc đánh giá, xem xét các khoản tài chính, các nguồn vốn cho đầu tư công nó sẽ được xem xét tổng thể hơn", PGS.TS. Vũ Sỹ Cường, Phó Trưởng Bộ môn Phân tích Chính sách Tài chính, Học viện Tài chính nhận định.
Theo Bộ Tài chính, thực tiễn có những nhiệm vụ phát sinh khẩn cấp cần nguồn lực ngay, nhưng Luật hiện hành chưa có cơ chế xử lý kịp thời. Vì vậy, dự thảo Luật đề xuất cho phép chủ động sử dụng nguồn tăng thu, dự phòng ngân sách và quỹ dự trữ tài chính để đáp ứng ngay các nhiệm vụ cấp bách, thay vì phải chờ điều chỉnh ngân sách. Đây chính là điểm mới, chuyển trọng tâm từ quản lý quy trình sang quản lý hiệu quả.
"Bổ sung thêm chính sách mới để phục vụ quản lý điều hành ngân sách nhà nước hiệu quả, đặc biệt gắn với mục tiêu tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững. Cũng như yêu cầu của kết luận 18 của Trung ương về đánh giá hiệu quả kinh tế xã hội trong hoạt động đầu tư công, từ khâu đề xuất, phân bổ, tổ chức triển khai thực hiện các dự án", ông Dương Tiến Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Ngân sách Nhà nước, Bộ Tài chính cho biết.
Có thể thấy, việc hợp nhất hai luật không chỉ để rút ngắn thêm vài thủ tục hành chính. Điều được kỳ vọng lớn hơn là mỗi đồng vốn đầu tư công sẽ được quản lý xuyên suốt, từ khi hình thành dự án đến khi công trình đi vào hoạt động. Để cuối cùng, hiệu quả của đầu tư công ngoài đẩy nhanh tiến độ giải ngân, thì còn nhìn nhận bằng những con đường được thông xe đúng hẹn, những trường học, bệnh viện được đưa vào sử dụng đúng kế hoạch và những công trình thực sự phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Tính đến hết ngày 31/7, cả nước mới giải ngân hơn 425.000 tỷ đồng vốn đầu tư công, đạt 41,9% kế hoạch. Theo Bộ Tài chính, kết quả này vẫn chưa đạt mục tiêu đề ra. Thực tế đó cho thấy, bên cạnh những giải pháp trong điều hành, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế, chính sách, trong đó có đề xuất hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công, được kỳ vọng sẽ góp phần đẩy nhanh tiến độ triển khai và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công. Một công trình chỉ thực sự phát huy giá trị khi được hoàn thành đúng tiến độ, sớm đưa vào khai thác và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Đó cũng là đích đến của mỗi đồng vốn đầu tư công, và là mục tiêu mà việc hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công hướng tới.
