Cảng Oakland tại California, Mỹ (Ảnh minh họa: Reuters)
Tô đậm chính sách "Nước Mỹ trên hết"
Kể từ khi trở lại Nhà Trắng hồi tháng 1/2025, Tổng thống Donald Trump đã biến thuế quan thành công cụ trung tâm trong chính sách thương mại đối ngoại. Việc Washington công bố một loạt mức thuế mới đối với hàng hóa nhập khẩu từ hàng chục nền kinh tế được xem là dấu mốc cho thấy chính quyền Mỹ đang mở ra một chương mới của cuộc chiến thương mại.
Theo Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), từ 0h ngày 24/7/2026 (giờ Mỹ), mức thuế bổ sung 10% và 12,5% chính thức được áp dụng đối với hàng hóa nhập khẩu từ khoảng 60 nền kinh tế sau cuộc điều tra về các hành vi thương mại không công bằng. Các mức thuế này thay thế mức tạm thời 10% trước đó và áp dụng với hầu hết hàng hóa của các nền kinh tế bị điều tra, ngoại trừ một số trường hợp được miễn trừ.
Danh sách chịu tác động trải rộng từ những đối tác truyền thống như Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Hàn Quốc, Canada và Mexico đến nhiều nền kinh tế đang phát triển ở châu Á, Mỹ Latin và châu Phi. Trung Quốc tiếp tục là một trong những đối tượng chịu ảnh hưởng lớn nhất trong chính sách thương mại của Washington.
Động thái mới diễn ra không lâu sau khi một số biện pháp thuế quan trước đây của chính quyền Tổng thống Trump bị các tòa án Mỹ đặt dấu hỏi về cơ sở pháp lý. Thay vì sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) như trước, Nhà Trắng lần này lựa chọn Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 - một công cụ pháp lý từng được sử dụng rộng rãi trong cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung giai đoạn 2018-2020. Động thái này cho thấy Washington đang tìm cách xây dựng cơ sở pháp lý vững chắc hơn cho chính sách thuế quan. Qua đó, chính quyền Mỹ kỳ vọng giảm nguy cơ các biện pháp này bị đảo ngược bởi các quyết định tư pháp trong tương lai.
Tuy nhiên, khác với nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Trump, đợt áp thuế lần này diễn ra trong bối cảnh kinh tế thế giới đã thay đổi đáng kể. Sau đại dịch COVID-19, nhiều nền kinh tế vẫn đang nỗ lực phục hồi tăng trưởng trong khi phải đối mặt với lạm phát kéo dài, lãi suất cao, xung đột địa chính trị và xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Chính vì vậy, việc Washington tiếp tục gia tăng các rào cản thương mại ngay lập tức tạo ra những phản ứng mạnh mẽ từ nhiều đối tác.
EU tuyên bố lấy làm tiếc về quyết định của Mỹ và cảnh báo các mức thuế mới sẽ làm gia tăng chi phí thương mại xuyên Đại Tây Dương cũng như tạo thêm sức ép đối với doanh nghiệp hai bên. Trung Quốc chỉ trích chính sách thuế quan mới là hành động mang tính đơn phương và bảo hộ, đồng thời kêu gọi Mỹ hủy bỏ các biện pháp mà Bắc Kinh cho là đi ngược các nguyên tắc thương mại quốc tế. Brazil, Malaysia cùng nhiều nền kinh tế khác cũng bày tỏ quan ngại và cho biết sẽ tiếp tục trao đổi với Washington nhằm giảm thiểu tác động đối với hoạt động xuất khẩu.
Mặc dù vậy, từ góc nhìn của chính quyền Tổng thống Trump, thuế quan không đơn thuần là biện pháp bảo hộ mà còn là đòn bẩy trong đàm phán. Trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, Nhà Trắng từng sử dụng thuế quan để gây sức ép buộc các đối tác sửa đổi nhiều thỏa thuận thương mại, trong đó có Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA) và thỏa thuận thương mại giai đoạn một với Trung Quốc.
Lần này, giới phân tích cho rằng Washington tiếp tục theo đuổi chiến lược tương tự: tiếp tục sử dụng thuế quan như một công cụ gây sức ép nhằm thúc đẩy các đối tác nhượng bộ trong những lĩnh vực Mỹ coi là ưu tiên, từ tiếp cận thị trường, bảo hộ sở hữu trí tuệ đến trợ cấp công nghiệp, tiêu chuẩn lao động và an ninh chuỗi cung ứng. Chính sách thuế quan lần này được cho là còn mang ý nghĩa chính trị trong nước. Trong nhiều năm qua, thông điệp đưa việc làm sản xuất trở lại Mỹ, giảm phụ thuộc vào hàng nhập khẩu và bảo vệ người lao động trong nước luôn là một trong những cam kết được ông Trump nhấn mạnh. Việc tiếp tục sử dụng thuế quan vì thế được xem là phù hợp với định hướng "Nước Mỹ trên hết" mà chính quyền theo đuổi.
Cục diện nào cho thương mại thế giới?
Điều giới quan sát quan tâm hiện nay không nằm ở quy mô các mức thuế mới, mà ở khả năng chúng sẽ kích hoạt một vòng xoáy trả đũa thương mại mới. Trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, các biện pháp áp thuế của Mỹ đã kéo theo hàng loạt hành động đáp trả từ Trung Quốc và nhiều đối tác khác. Kim ngạch thương mại song phương suy giảm ở một số lĩnh vực, chuỗi cung ứng toàn cầu bị xáo trộn, trong khi doanh nghiệp phải gánh thêm chi phí sản xuất do nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu trở nên đắt đỏ hơn.
Lần này, bối cảnh còn phức tạp hơn. Những năm gần đây, nhiều tập đoàn đa quốc gia đã bắt đầu dịch chuyển một phần hoạt động sản xuất khỏi Trung Quốc sang Đông Nam Á, Mexico hay Ấn Độ nhằm đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Nếu các mức thuế tiếp tục được mở rộng sang nhiều nền kinh tế hơn, lợi thế của chiến lược "Trung Quốc +1" có thể bị thu hẹp, bởi các doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với rủi ro chính sách tại nhiều thị trường cùng lúc.
Một nguy cơ khác là xu hướng phân mảnh thương mại toàn cầu có thể tiếp tục gia tăng. Trong nhiều thập niên, hệ thống thương mại toàn cầu vận hành dựa trên nguyên tắc mở cửa thị trường và từng bước cắt giảm hàng rào thuế quan dưới khuôn khổ của WTO. Tuy nhiên, những năm gần đây, nhiều nền kinh tế lớn ngày càng ưu tiên các biện pháp đơn phương nhằm bảo vệ lợi ích chiến lược. Xu hướng này khiến thương mại quốc tế ngày càng bị chi phối bởi yếu tố địa chính trị thay vì các quy luật thị trường thuần túy.
Cuộc chiến thuế quan hiện nay được đánh giá thực chất là biểu hiện của quá trình cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Nếu như trước đây mục tiêu chủ yếu là giảm thâm hụt thương mại thì hiện nay các vấn đề như công nghệ cao, chất bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, khoáng sản chiến lược và an ninh chuỗi cung ứng đã trở thành những nội dung trung tâm trong chính sách thương mại của nhiều quốc gia. Điều đó đồng nghĩa thuế quan không còn là công cụ kinh tế đơn thuần mà đã gắn chặt với chiến lược an ninh quốc gia.
Dù vậy, không phải mọi tín hiệu đều mang màu sắc đối đầu. Trong tuyên bố sau khi Mỹ công bố các mức thuế mới, nhiều đối tác cho biết vẫn để ngỏ khả năng tiếp tục đối thoại nhằm tìm kiếm giải pháp. EU nhấn mạnh ưu tiên hàng đầu vẫn là đàm phán để tránh leo thang căng thẳng. Brazil cũng khẳng định sẽ tiếp tục trao đổi với Washington thông qua các kênh ngoại giao và thương mại. Ngay cả Trung Quốc, bên thường có phản ứng cứng rắn trước các biện pháp thuế quan của Mỹ, cũng kêu gọi giải quyết bất đồng thông qua đối thoại thay vì leo thang đối đầu.
IMF, Ngân hàng Thế giới (WB) cùng nhiều tổ chức quốc tế thời gian qua liên tục cảnh báo việc gia tăng các rào cản thương mại có thể làm chậm đà tăng trưởng kinh tế toàn cầu và cản trở quá trình phục hồi sau đại dịch. Với Mỹ, thuế quan có thể tạo lợi thế trong đàm phán và tăng thu ngân sách trong ngắn hạn. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng phần lớn chi phí cuối cùng sẽ được chuyển sang doanh nghiệp và người tiêu dùng thông qua giá hàng hóa cao hơn. Trong khi đó, các đối tác của Mỹ nhiều khả năng sẽ tiếp tục đa dạng hóa thị trường và thúc đẩy các hiệp định thương mại nhằm giảm phụ thuộc vào nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Diễn biến này cho thấy cuộc chiến thuế quan hiện nay khó có thể sớm khép lại. Thay vào đó, thế giới nhiều khả năng sẽ bước vào giai đoạn cạnh tranh thương mại kéo dài hơn, trong đó thuế quan tiếp tục được sử dụng như một công cụ mặc cả trong các cuộc đàm phán kinh tế và địa chính trị.
