Khi mới khoảng 10 tuổi, trong lúc bạn bè xếp Lego thành con mèo, con hổ, bông hoa hay cái bánh, Ngô Viết Nam Sơn lại dùng Lego để xếp nhà cửa, thành phố. Mặt sàn căn phòng của cậu bé khi đó trở thành một đô thị được làm bằng những viên gạch Lego.
Đó có lẽ là điểm mở đầu một con đường chung rất đẹp giữa người cha – KTS Ngô Viết Thụ - một trong những người đặt nền móng cho kiến trúc hiện đại và quy hoạch đô thị tại Việt Nam, và người con – TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn - người trực tiếp tham gia và tư vấn nhiều dự án quy hoạch kiến trúc lớn, góp phần thay đổi diện mạo đô thị Việt Nam đương đại.
PV: Người Việt có câu “cha truyền con nối”. Phương Tây thìdùng thành ngữ “like father, like son”. Thưa ông, cách nói nào sẽ phù hợp hơn với hai cha con KTS Ngô Viết Thụ và TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Tôi chưa nghĩ ra một câu thành ngữ nào khác phù hợp với cha con tôi, nhưng cho rằng một câu tục ngữ khác có lẽ phù hợp hơn. Đó là: “Cha anh hùng, con hảo hán”.
Chọn câu này không có ý nói KTS Ngô Viết Thụ là anh hùng còn tôi là hảo hán, mà muốn nhấn mạnh ý tưởng là: người cha đề ra và kiên trì theo đuổi chí hướng, thì người con trân trọng và tiếp nối chí hướng ấy. Với cha con tôi, chí hướng chung đó chính là việc vận dụng kiến thức để phụng sự đất nước và xã hội.
Thật ra, trong xã hội hiện đại, tư duy “cha truyền con nối” đã có phần lỗi thời. Ngày xưa, người thầy, người cha có xu hướng “giấu nghề”, chỉ truyền thụ bí quyết cho con hoặc học trò cưng. Thời nay đã khác. Kiến thức nghề nghiệp ngày nay rất phong phú. Người học có nhiều lựa chọn để tiếp nhận tri thức từ trường đại học, từ nhiều thầy, nhiều nguồn khác nhau.
Ý nghĩa ‘cha truyền con nối’ khi cha con cùng nghề không còn phù hợp khi hiểu theo nghĩa hẹp là truyền lại kỹ năng và kiến thức “bí truyền” của cha hay của dòng họ, mà nên hiểu theo nghĩa rộng: thế hệ sau tiếp nối chí hướng của thế hệ trước. (Cười)
PV: Ông là người duy nhất trong số 8 người con của KTS Ngô Viết Thụ theo nghề của cha. Nếu phải phân định, bao nhiêu % là đam mê của chính ông, bao nhiêu % là mong muốn nối nghiệp gia đình?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Cha tôi không bắt con theo nghề của ông. Cả 8 người con đều chọn ngành học theo nguyện vọng cá nhân. Tuy vậy, dù chỉ có tôi trở thành kiến trúc sư, nhưng vài anh chị em khác cũng theo định hướng nghề nghiệp tương đồng, như trang trí nội thất, hội họa, xuất bản,…
Cha tôi nói: "Các con làm gì mà các con thấy hạnh phúc, miễn đó là nghề lương thiện, có đóng góp cho xã hội, là thành công".
Vậy nên, với tôi, nghề kiến trúc đến một cách tự nhiên. Tuy tôi còn thích cả y khoa và công nghệ thông tin nữa, nhưng tôi chọn kiến trúc chỉ vì tự thấy mình có năng khiếu vẽ nhưng lại không giỏi hóa hoặc ngôn ngữ lập trình. Có thể nói chọn lựa này đi từ đam mê của bản thân là chính, dù một phần trong đó có ảnh hưởng từ quan sát cuộc sống của cha tôi và những người đồng nghiệp.
PV: Chuyên môn của ông với chuyên môn của KTS Ngô Viết Thụ giống và khác nhau như thế nào?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Nghề kiến trúc thời của cha tôi và thời của tôi có nhiều điểm không giống nhau.
Thời của cha tôi, kiến trúc sư là ngành nghề còn sơ khai ở Việt Nam, lĩnh vực quy hoạch vô cùng mới mẻ, thậm chí tại các nước Âu Tây. Trường Cao đẳng Mỹ thuật Quốc gia Pháp không dạy môn quy hoạch, cha tôi phải sang học môn này tại Viện Quy hoạch thuộc Đại học Paris.
Thời ấy, ông hành nghề kiến trúc sư ở Việt Nam như cách điều hành của một vị tướng soái. Ông đưa ra nhiệm vụ, yêu cầu và quyết định mọi việc, để các cộng sự, phụ tá sẽ làm theo.
Đến thời của tôi, nhà kiến trúc và nhà quy hoạch không thể làm việc theo cách chủ quan như trước, mà phải hợp tác thường xuyên với các chuyên gia đa ngành, từ kết cấu, điện nước, môi trường, cho đến kinh tế, xã hội, văn hóa,... Quy hoạch không chỉ là thiết kế đô thị, sắp xếp, bố trí các không gian chức năng khác nhau mà còn phải tổ chức cuộc sống cho cộng đồng trên nền tảng hệ thống hạ tầng kỹ thuật, logistics giao thông, hạ tầng xã hội, phát triển bền vững, hài hòa với việc bảo tồn di sản…
Vậy nên, hai cha con tôi tuy có chí hướng giống nhau, nhưng công việc lại khác nhau khá nhiều. Nói “cha anh hùng, con hảo hán” là vì vậy!
PV: Là một đồng nghiệp, bài học lớn nhất ông học từ KTS Ngô Viết Thụ là gì?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Dinh Độc lập, đầu tiên có tên gọi là Dinh Thống đốc, được xây dựng để “phô trương” sự “ưu việt” về văn hoá và quản trị của chính quyền thực dân. Năm 1961, sau khi bị phá hủy một bên do bị ném bom, ban đầu, công trình được khôi phục theo phương án bảo tồn. Nhưng khi thực tế cho thấy công trình đã bị hư hại đến mức không thể sửa chữa, phục hồi được, nên chính quyền hồi đó quyết định xây dựng lại toàn bộ, với đề bài đặt ra là phải tận dụng nền móng của tòa nhà cũ để tiết kiệm ngân sách.
Trong số 15 kiến trúc sư hàng đầu Việt Nam được mời nộp phương án, chỉ riêng KTS Ngô Viết Thụ chọn phong cách hiện đại, khác biệt hoàn toàn với phong cách cổ điển hoặc Đông Dương, vốn đang được ưa thích thời điểm đó.
Bản thiết kế vẽ tay Dinh Độc Lập của KTS Ngô Viết Thụ. Nguồn: © NgoViet Library
Tôi cho rằng thành công của ông trong việc thuyết phục họ chọn phương án Dinh Độc Lập mới theo phong cách hiện đại, là một sự kiện quan trọng đánh dấu một chương mới, để từ đó thúc đẩy sự phát triển của một nền kiến trúc hiện đại Việt Nam, phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới và mang bản sắc địa phương độc đáo, tại các đô thị Việt Nam từ nửa sau thế kỷ 20 cho đến nay .
Đối với tôi, đó là bài học về mạnh dạn khai phá tư duy mới, tạo dựng phong cách mới mà vẫn mang đậm bản sắc dân tộc.
PV: Còn bài học về ứng xử, có kỷ niệm nào mà ông ghi nhớ?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Cha tôi sống và làm nghề theo lý tưởng của một kẻ sĩ thời hiện đại, gắn bó với hệ giá trị truyền thống Nhân – Nghĩa – Lễ – Trí – Tín.
Có một câu chuyện như thế này. Trong giai đoạn cha tôi làm cố vấn cho Thủ tướng Võ Văn Kiệt, ông tháp tùng Thủ tướng sang thăm Algeria, trên chặng về có qua Pháp.
Ông xin Thủ tướng cho phép ở lại Pháp vài ngày để đi chữa bệnh và được đồng ý. Rất nhiều người bạn tại Pháp khuyên ông nhân cơ hội này hãy ở lại Pháp, giấy tờ thủ tục họ sẽ giúp đỡ ông.
Ông từ chối tất cả các lời đề nghị ấy, và quyết định vẫn về nước theo đúng lời đã hứa với Thủ tướng, như sau này ông từng nói: “Kẻ sĩ khi đã tin nhau thì không được phụ lòng nhau!”
Tôi nghĩ đó là một tình bạn tri kỷ hiếm có giữa một nhà lãnh đạo cấp cao và một kiến trúc sư, thể hiện qua những hành động cư xử rất đẹp đối với nhau!
PV: Tinh thần dân tộc cũng là “gia huấn” trong gia đình phải không, thưa ông?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Điều đó trở thành một truyền thống gia đình một cách tự nhiên. Khi tôi chuẩn bị đi du học Mỹ, cha tôi nhắc nhở, đi ra xứ người học tập hay làm việc, mỗi khi có cơ hội thì hãy thể hiện lòng tự hào mình là người Việt Nam.
Anh chị em tôi vẫn nhớ câu chuyện thú vị được ông kể lại. Sau khi đoạt giải Khôi Nguyên La Mã, ông được Tổng thống Pháp René Coty mời dự tiệc tối ở Điện Élysée.
Đến lúc tráng miệng, cha tôi chọn một quả quýt. Ông lột vỏ trái quýt theo đường vòng tròn liên tục, xếp thành hình một bông hoa hồng, để bỏ hột quýt vào sau khi ăn, rồi tiện tay lấy một bông hoa hồng trong bình hoa để cắm lên đó.
Phong thái đặc biệt đó đã khiến nhiều vị khách trong buổi tiệc bao quanh thích thú vì họ hiểu, đó cũng là một nét văn hoá của Việt Nam.
PV:Ngoài kiến trúc, ông Ngô Viết Thụ còn vẽ tranh, làm thơ… Vậy đặc điểm xuyên suốt các sáng tạo của ông là gì?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Có lẽ, đối với ông, bắt đầu sự nghiệp là từ tình yêu, và xuyên suốt cuộc đời cống hiến cũng là từ tình yêu với con người, quê hương, đất nước Việt Nam.
Có ba yếu tố nổi bật trong sáng tạo của KTS Ngô Viết Thụ.
Thứ nhất, ông là người mở đường có kiến trúc hiện đại Việt Nam, không chỉ về mặt phong cách mà còn đặt nền móng cho tư duy thiết kế bền vững, thân thiện với môi trường. Giải pháp kiến trúc hai lớp theo tư duy hiện đại được áp dụng ở Dinh Độc lập, Đại học Sư phạm Huế, Đại học Sài Gòn… vẫn tiếp tục được kế thừa và phát huy trong nhiều công trình kiến trúc ngày nay.
Thứ hai, ông là người tiếp nối giá trị truyền thống với tư duy thời đại. Thiết kế Dinh Độc lập là ví dụ điển hình cho sự kết hợp tiện nghi hiện đại với không gian văn hóa truyền thống. Không gian thoáng tầng 1 gợi nhớ hình ảnh hàng hiên trước của ngôi nhà truyền thống, bức rèm hoa đá mặt tiền Dinh Độc lập gợi nhớ cảm hứng từ bức cửa bảng khoa (bàn khoa) trong cung điện Huế, và ý tưởng thiết kế Viện Nguyên tử Đà Lạt gợi nhớ hình ảnh lò bát quái Á Đông, với bố cục hình tròn hài hoà với cảnh quan thiên nhiên của đô thị du lịch Đà Lạt.
Thứ ba, ông là một người yêu nước, một nghệ sĩ gìn giữ và quảng bá văn hoá Việt. Không chỉ tổ chức các cuộc triển lãm kiến trúc và hội họa tại nhiều nước Âu – Á – Mỹ, cha tôi còn tinh thông cả cầm – kỳ - thi – hoạ, chơi được hầu hết các nhạc cụ truyền thống.
PV: Tôi ấn tượng nhất với kiến trúc Nhà thờ Phủ Cam. Nhìn từ xa, có thể viện dẫn hai câu thơ của nhà thơ Nga nổi tiếng “Hai tay Người vươn quá thập giá/ Ôm lấy quá nhiều người”….
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn Nhà thờ Phủ Cam mang phong cách thiết kế giản dị, hiện đại nhưng hàm chứa ý nghĩa sâu xa. Mặt tiền uốn cong, với đường lượn mái vươn dần lên hai tháp chuông, gợi hình ảnh vòng tay của Đấng Tối Cao ôm trọn lấy con dân.
Tuy là một Phật tử nhưng ông thiết kế nhiều công trình Công giáo. Đồ án thiết kế giúp ông đoạt Giải thưởng Khôi Nguyên La Mã cũng là quần thể công trình tôn giáo bao quanh một đại giáo đường trên đảo của một thủ đô ven biển Địa Trung Hải. Phương án của ông mang thông điệp “Chúa ở khắp mọi nơi chứ không chỉ ở phía Đông hoặc ở Jerusalem”.
(Click vào ảnh để xem kích thước lớn)
PV: Thành danh sớm ở châu Âu, được vinh danh là “Khôi nguyên La Mã”, và đến nay là người châu Á đầu tiên nhận được giải này, KTS Ngô Viết Thụ vẫn quyết định về nước. Khi còn nhỏ, ông có hiểu được những lựa chọn của cha mình?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Thật ra, lúc nhỏ, tôi cũng không hiểu lắm đâu. Còn sau khi trưởng thành, tôi thấy quyết định của cha đến một cách tự nhiên, đơn giản.
Trở về nước, với ông, đầu tiên là chữ Tín với bản thân về ước mong xây dựng lại đất nước sau chiến tranh, và chữ Tín với vợ và gia đình khi đã hẹn ngày trở về .
Trong một bài thơ gửi cho mẹ tôi vào năm 1951, ông viết:
… Em Cơ ơi! Làm sao cho vợi nhớ…
Đành gửi về chiếc ảnh biếu em Cơ,
Với tất cả lòng anh tha thiết nhớ,
Chờ một ngày tái hợp chắc không xa …
Quan trọng không kém là những lời chia sẻ với ông nội tôi (giảng viên Ngô Viết Quang) về mong muốn về đóng góp cho quê hương, trước khi lên đường du học, và trong một bài thơ gửi cho ông trước khi về nước:
… Tuysinhtừchổlắmbùnrong,
Chírắpngàykiagặpnướcròng
Đổivẩy, thay vi nhờphongvũ
Mànêncágáyhóathành long.
…
Cágáythành long, vẫnnhớrong,
Tuychíntầngmâyngắmnướcròng,
Khôngquênchốncũngàyxưađã
Ấp ủ bao ngàymớihóa long…
Nối tiếp chí hướng của ông, tôi cũng đưa ra quyết định tương tự. Khi sang Mỹ du học, tôi từng tự nhủ là sẽ trở về và cuối cùng, cũng đã trở về thật!
PV: Về nghề nghiệp nói chung, KTS Ngô Viết Thụ có chia sẻ nào không, thưa ông?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Ông luôn xem việc tổ chức không gian xanh mặt nước như một thành phần quan trọng hàng đầu của đô thị.
Trong một bài viết về Vịnh Hạ Long, ông giãi bày: “Tôi nghĩ rằng, để tô điểm cho những kỳ công của tạo hoá, mà đem cái tri kiến tầm thường của tôi, muốn đốt đuốc cho ban ngày thêm sáng thì không phải lẽ.
Chi bằng, nếu có phải xây dựng để đáp ứng nhu cầu nào đó, tuyệt nhiên phải dựa vào thiên nhiên, chiều theo thiên nhiên mà hoà vào, chứ không nên xây cất những công trình cứng ngắc để đối chọi với thiên nhiên…”.
Cha tôi cũng nói, trong quy hoạch Tp HCM, không có hướng nào cấm kỵ hết, miễn là mỗi hướng phải có giải pháp thiết kế có tư duy phù hợp với điều kiện tự nhiên và hiện trạng. Chẳng hạn, khi quy hoạch Phú Mỹ Hưng ở phía Nam TP.HCM, đó là vùng đất thấp nên cần dành nhiều diện tích hơn cho không gian xanh và mặt nước.
PV: Tới giờ, con đường của người con đã nhập vào con đường của người cha. Đối với ông, điều này có phải cũng là cơ duyên?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Tham gia tư vấn cho các quy hoạch là ước nguyện chung của tôi và các đồng nghiệp luôn nặng lòng với đất nước. Thật ra, việc đóng góp có rất nhiều cách, chẳng hạn, chia sẻ tri thức tại các hội nghị hoặc trên báo chí, hỗ trợ hợp tác với chuyên gia trong và ngoài nước, tham gia đào tạo nhân lực, tư vấn chiến lược cho các nhà lãnh đạo…
Việt Nam đã vượt qua giai đoạn khó khăn nhất về kinh tế sau khi thống nhất, ngày nay đang dần trở thành một quốc gia thịnh vượng, có uy tín và vị thế trong khu vực. Thử thách hiện tại là đưa đất nước tiếp tục tiến lên, vượt qua bẫy thu nhập trung bình, trở thành nước phát triển! Hơn bao giờ hết, chúng ta càng cần những con người với chí hướng và hoài bão như tinh thần của thế hệ trí thức thời của cha tôi.
Với tôi, sau khi được góp sức vào công cuộc Đổi mới lần 1 từ sau 1986, khởi đầu với dự án Phú Mỹ Hưng và sau đó là nhiều dự án khác tại Việt Nam, tôi rất phấn khởi lại có cơ hội đóng góp vào công cuộc Đổi mới lần thứ 2, đặc biệt là kể từ khi đất nước sáp nhập các tỉnh thành, tái cơ cấu bộ máy lãnh đạo, và hướng đến mục tiêu tăng tốc phát triển nhanh với tăng trưởng kinh tế trên hai con số.
PV:Nếu nhìn lại hành trình của hai cha con, ông muốn giữ lại điều gì như một lời nhắn gửi cho những người sẽ đưa Việt Nam vào kỷ nguyên mới?
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Nhìn lại hành trình của hai thế hệ, có thể thấy bản sắc văn hóa và tinh thần dân tộc chính là nền tảng để đi xa và bền vững trong kỷ nguyên mới. Đổi mới cần trí tuệ và tầm nhìn, nhưng hơn hết phải đặt con người và cộng đồng làm trung tâm, để mọi công trình và chính sách đều góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của mọi tầng lớp cư dân. Đó là con đường vừa gìn giữ di sản, vừa mở ra tương lai bền vững cho Việt Nam.
