Các tàu neo đậu tại eo biển Hormuz ngoài khơi Bandar Abbas ở miền nam Iran vào tháng 5 khi lệnh phong toả được ban hành (Ảnh: Khorgode).
Sự việc được đánh giá đe dọa đến an ninh sinh học biển toàn cầu, tiềm ẩn những rủi ro lớn đối với sức khỏe con người và ngành thủy sản.
Theo nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Biological Invasions, việc Iran hạn chế đi lại qua eo biển Hormuz do cuộc xung đột Trung Đông không chỉ đe dọa an ninh năng lượng toàn cầu mà còn châm ngòi cho một thảm họa sinh thái nghiêm trọng.
Tình trạng hàng nghìn tàu chở hàng mắc kẹt ngoài khơi Bandar Abbas đã tạo điều kiện cho các loài sinh vật ngoại lai bùng phát, đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái biển toàn cầu.
Các tàu thương mại quốc tế vốn di chuyển qua nhiều đại dương, thu hút các sinh vật biển bám vào phần ngầm.
Thông thường, các tàu chỉ ở lại cảng trong khoảng một đến hai ngày - khoảng thời gian quá ngắn để các loài ngoại lai kịp thích nghi hay sinh sản bùng nổ.
Tuy nhiên, Giáo sư Mario Tamburri từ Trung tâm Khoa học Môi trường thuộc Đại học Maryland (Mỹ) nhấn mạnh: "Quy mô và thời gian chưa từng có của việc tạm ngừng hoạt động hàng loạt tàu thuyền trong mùa xuân và mùa hè vừa qua đã tạo ra điều kiện lý tưởng cho sự kiện “siêu lây lan” của các loài sinh vật biển xâm lấn".
Theo phân tích của nhóm nghiên cứu, khi tàu nằm chờ quá 10 ngày, lớp sơn phủ hóa học đặc biệt bảo vệ thân tàu bắt đầu giảm hiệu quả làm sạch sinh học do thiếu dòng chảy kích thích.
Đồng thời, vi sinh vật, tảo, rong biển, hà và các loài động vật không xương sống từ nhiều vùng biển khác nhau bắt đầu phát triển mạnh mẽ. Do các tàu neo đậu sát nhau, các sinh vật này hòa trộn, phát tán, nhân rộng quần thể giữa các thân tàu.
Khi lệnh cấm được gỡ bỏ và tàu thuyền hoạt động trở lại, hàng triệu sinh vật xâm lấn sẽ theo tàu di chuyển đến các cảng biển trên toàn thế giới, đe doạ các hệ sinh thái bản địa.
Tác động của các loài xâm lấn sinh học từng được ghi nhận là vô cùng dai dẳng và tốn kém. Giáo sư Tamburri dẫn chứng trường hợp của loài trai vằn (Dreissena polymorpha).
Đây là loài có nguồn gốc từ châu Âu và châu Á, nó đã theo nước dằn tàu của các tàu chở hàng lớn nhập cảnh vào vùng Ngũ Đại Hồ (Bắc Mỹ) trong thập niên 1980.
Theo Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) và Cục Công viên Quốc gia Mỹ (NPS), tác hại của trai vằn cực kỳ nghiêm trọng. Chúng lọc bỏ lượng lớn tảo, cướp đi nguồn thức ăn cốt lõi của các loài thủy sản bản địa.
Bên cạnh đó, loài này còn bám dày đặc lên vỏ các loài trai bản địa, khiến đối phương thể di chuyển, kiếm ăn hay sinh sản. Một con trai vằn cái có thể đẻ hàng nghìn trứng mỗi mùa, khiến việc loại bỏ chúng gần như là không thể.
Đồng thời, trai vằn cũng gây tắc nghẽn các đường ống dẫn nước và hệ thống cấp nước công nghiệp, ngốn hàng triệu đô la kinh phí khắc phục mỗi năm.
Ngoài ra, nguy cơ lây nhiễm bệnh tật cho con người và động vật hoang dã cũng là yếu tố đáng báo động.
Phó Giáo sư April Blakeslee từ Đại học East Carolina (Mỹ) cho biết: "Một trong những mối lo ngại ít được nhận biết hơn là khả năng lây lan các giai đoạn gây bệnh của ký sinh trùng và dịch bệnh, vốn bị cuốn theo trong các bể nước dằn tàu hoặc gắn liền với sinh vật bám thân tàu”.
Khi phát tán đến vùng biển mới, các mầm bệnh này có thể tàn phá các loài thủy sản có giá trị thương mại, làm suy sụp ngành nuôi trồng thủy sản và tiềm ẩn nguy cơ truyền bệnh sang con người.
Các mô hình dự báo chỉ ra rằng, những khu vực đối mặt với rủi ro cao nhất là các cảng đầu tiên mà tàu dừng chân sau khi rời Vịnh Ba Tư - đặc biệt là những nơi có nhiệt độ nước và độ mặn tương đồng với vùng Vịnh.
Các quốc gia nằm trong diện dễ bị ảnh hưởng bao gồm Ấn Độ, Singapore, Hy Lạp, Tây Ban Nha, Hà Lan và một số cảng lân cận tại Trung Đông.
Các nhà khoa học nêu quan điểm, trong bất kỳ biến động hay xung đột quân sự nào, việc giải quyết các khủng hoảng nhân đạo và kinh tế luôn được ưu tiên hàng đầu. Tuy nhiên, nếu bỏ qua những tác động dây chuyền về sinh thái, cái giá phải trả cho sức khỏe cộng đồng và sự bền vững của đại dương toàn cầu sẽ kéo dài hàng thập kỷ.
