Trung Quốc chuyển mình thành 'công xưởng của các công xưởng'
Thành phố Đông Quản, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, nhiều thập kỷ trước từng góp phần biến nước này thành công xưởng của thế giới nhờ sản xuất hàng loạt các loại đồ chơi, giày dép, quần áo và đồ điện tử giá rẻ.
Ngày nay, Đông Quản đang là trung tâm của một cuộc chuyển mình mới, biến Trung Quốc trở thành "công xưởng của các công xưởng" toàn cầu. Không còn chỉ làm hàng tiêu dùng giá rẻ, Trung Quốc giờ đây đẩy mạnh xuất khẩu tư liệu sản xuất (trang thiết bị, máy móc, công cụ bền vững do doanh nghiệp mua về để vận hành dây chuyền sản xuất) và hàng hóa trung gian (nguyên liệu, linh kiện, bán thành phẩm được dùng làm đầu vào để sản xuất ra một sản phẩm khác). Đây là những mặt hàng nền tảng cho ngành sản xuất toàn cầu như chip, máy móc độ chính xác cao và robot công nghiệp.
Các nhân viên làm việc tại nhà máy của Dongguan ICT Technology, công ty chuyên sản xuất các hệ thống tự động lắp ráp bảng mạch. Ảnh: WSJ
"Trước đây, Đức và Nhật Bản luôn dẫn đầu trong lĩnh vực sản xuất tiên tiến", Frank Jiang, phó chủ tịch phụ trách kinh doanh quốc tế của Topstar, một trong những nhà sản xuất máy móc và robot công nghiệp lớn nhất Trung Quốc, nói. "Nhưng chúng tôi tin công nghệ của mình đã bắt kịp. Nhiều sản phẩm của chúng tôi thậm chí còn vượt qua họ".
Theo dữ liệu hải quan do Viện Toàn cầu McKinsey phân tích, trong 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu linh kiện và máy móc sản xuất của Trung Quốc lần lượt tăng 25% và 12% so với cùng kỳ năm trước, trong khi hàng tiêu dùng chỉ tăng 4%.
Tại trụ sở của Topstar ở Đông Quản, màn hình hiển thị logo danh sách khách hàng toàn cầu gồm tập đoàn Jabil (Mỹ), Samsung (Hàn Quốc), Foxconn (Đài Loan), cùng các ông lớn Trung Quốc như Huawei và CATL. Công ty cho biết họ hiện có hơn 15.000 khách hàng đến từ trên 50 quốc gia.
Hoạt động kinh doanh của Topstar đang tăng trưởng bùng nổ. Doanh thu nước ngoài năm ngoái tăng gần 10%, đạt khoảng 92 triệu USD. Trong quý một năm nay, doanh thu mảng robot công nghiệp tăng 81% so với cùng kỳ, trong khi mảng máy công cụ điều khiển bằng máy tính tăng 63%. Công ty dự kiến lợi nhuận 6 tháng đầu năm tăng hơn gấp ba so với năm trước.
Hành trình vươn lên
Quá trình Trung Quốc vươn mình từ dây chuyền lắp ráp hàng tiêu dùng của thế giới thành cường quốc sản xuất tiên tiến đã được chuẩn bị từ nhiều năm qua.
Chính sách ưu đãi đã thúc đẩy tỷ lệ nội địa hóa, nâng cao sản lượng linh kiện sản xuất trong nước. Theo sáng kiến "tiểu khổng lồ", Trung Quốc bơm tiền trợ cấp, ưu đãi thuế và cho vay lãi suất thấp đối với hàng nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ trong các ngành sản xuất công nghệ cao chuyên biệt.
Thị trường nội địa rộng lớn cùng động lực cạnh tranh mạnh mẽ đã thúc đẩy nhanh quá trình nâng cấp công nghiệp của Trung Quốc. Mạng lưới nhà cung ứng vững chắc và hạ tầng hoàn thiện cũng giúp hoạt động sản xuất đạt hiệu suất cao.
Henry Wang, tổng giám đốc của ICT. Ảnh: WSJ
Tại Đông Quản, cuộc đời của Henry Wang là minh họa rõ nét nhất cho quá trình Trung Quốc vươn lên. Khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2001, Wang lúc đó mới 18 tuổi, vừa tốt nghiệp cấp hai từ một tỉnh ở cực bắc đất nước, đến Đông Quản với hai bàn tay trắng. Anh sống trong phòng ký túc xá 12 người chật chội và làm việc trên dây chuyền lắp ráp tại BBK Electronics, tiền thân của các tập đoàn điện thoại thông minh lớn như Oppo và Vivo.
Đến năm 2012, Wang đồng sáng lập công ty mà sau này là Dongguan ICT Technology, doanh nghiệp quy mô 80 nhân sự chuyên xuất khẩu các hệ thống robot tự động lắp ráp bảng mạch, linh kiện có mặt trong hầu hết thiết bị điện tử hiện đại. Anh cho biết công ty bán máy móc cho nhiều nhà sản xuất trên toàn cầu, trong đó có các tập đoàn Mỹ như IBM, Honeywell hay L3Harris, đồng thời dựa gần như hoàn toàn vào chuỗi cung ứng nội địa Trung Quốc.
Wang dự kiến doanh thu của ICT có thể tăng ít nhất 50% trong năm nay. Công ty cũng đang chuyển đến trụ sở mới có diện tích gấp đôi nơi hiện tại.
"Thời kỳ Trung Quốc chỉ là công xưởng thế giới đã qua", Wang nói. "Bây giờ, chúng tôi đang giúp các nước khác xây dựng nhà máy. Trung Quốc không thể cứ mãi xuất khẩu hàng tiêu dùng thành phẩm".
Anh cho biết các mức thuế quan từ Mỹ hoàn toàn không ảnh hưởng đến công ty. Chỉ cần thế giới còn nhu cầu về đồ điện tử, công nhân của anh vẫn sẽ bận rộn làm việc.
Năm 2025, khi Mỹ tung đòn thuế quan lên hàng loạt quốc gia, xuất khẩu hàng tiêu dùng của Trung Quốc lần đầu tiên giảm kể từ năm 2019. Tuy nhiên, xuất khẩu linh kiện nguyên liệu và máy móc sản xuất lại tăng hơn 175 tỷ USD so với năm trước, góp phần đẩy thặng dư thương mại của Trung Quốc lên mức kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD.
"Đối với các nền kinh tế sản xuất tiên tiến, Trung Quốc đang dần chuyển mình từ khách hàng thành một đối thủ cạnh tranh", Jeongmin Seong, đối tác tại Viện Toàn cầu McKinsey, trụ sở tại Washington, nhận định.
Dongwha Electrolyte, nhà sản xuất dung dịch điện phân dùng trong pin của Hàn Quốc, đã chịu thua lỗ nhiều năm qua một phần do cạnh tranh ngày càng gay gắt từ Trung Quốc, theo kênh truyền hình quốc gia Hàn Quốc KBS.
"Tình hình hiện tại vô cùng khó khăn khi chúng tôi phải gồng mình đấu lại các đối thủ Trung Quốc trên một sân chơi vốn không cân sức", tổng giám đốc Dongwha Electrolyte Kim Jong-hun nói.
Đối thủ mới
Cherry Lee, nhân viên kinh doanh tại Lituo Electronics, doanh nghiệp ở Đông Quản chuyên sản xuất linh kiện cho máy pha cà phê và các thiết bị điện khác, cho biết khách hàng đã chuyển từ các thương hiệu Âu Mỹ sang công ty cô để tiết kiệm chi phí. Theo Lee, doanh số của công ty duy trì mức tăng trưởng khoảng 10% mỗi năm kể từ năm 2020.
Nhà máy tại Đông Quản của Lituo Electronics, doanh nghiệp chuyên sản xuất linh kiện cho máy pha cà phê và các thiết bị điện khác. Ảnh: WSJ
Cô cho hay do nhiều doanh nghiệp chuyển nhà máy khỏi Trung Quốc để né thuế quan từ Mỹ, làn sóng công nghiệp hóa tại Đông Nam Á và Mỹ Latin đang diễn ra nhanh hơn. Điều này vô tình tiếp thêm đơn hàng cho các nhà máy Trung Quốc chuyên cung ứng linh kiện và máy móc sản xuất.
Tại Sao Paulo, Brazil, tập đoàn chế tạo Harting của Đức, đơn vị sản xuất đầu nối công nghiệp hạng nặng, đang đối mặt làn sóng cạnh tranh gay gắt từ các nhà sản xuất Trung Quốc. Giám đốc điều hành khu vực Mỹ Latin của Harting Poliana Lanari cho biết các đối thủ Trung Quốc sẵn sàng giảm giá 30% cho những đơn hàng số lượng lớn, đồng thời chất lượng sản phẩm cũng ngày càng cải thiện.
"Điều này đang ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ tăng trưởng của chúng tôi", bà nói.
Trở lại Đức, nhà sản xuất xe nâng Jungheinrich cũng đang mất dần khách hàng tại châu Âu vào tay các đối thủ Trung Quốc. Tổng giám đốc Lars Brzoska ước tính thị phần của các nhà sản xuất Trung Quốc đối với dòng xe nâng công nghiệp tại khu vực đã tăng từ 11% năm 2019 lên 30% ở hiện tại.
Ban đầu, các hãng Trung Quốc chỉ nhắm vào phân khúc "đủ dùng", tức những dòng máy vừa tầm với giá chỉ bằng một nửa đối thủ phương Tây. Nhưng giờ họ đã mở trung tâm nghiên cứu và phát triển cùng nhà máy tại nước khác để làm hàng cao cấp hơn, Brzoska cho biết.
"Tình hình hiện tại cực kỳ khó khăn, thậm chí vô cùng nguy cấp", ông nói. Jungheinrich mới đây đã phải hạ dự báo lợi nhuận năm nay, một phần do sức ép cạnh tranh từ Trung Quốc.
Với Tortai Technologies, doanh nghiệp ở Đông Quản chuyên sản xuất bảng mạch và cung ứng dịch vụ chế tạo điện tử, châu Âu chiếm khoảng 60% sản lượng xuất khẩu của họ. Tổng giám đốc Samson Shi kỳ vọng doanh số năm nay tăng khoảng 30% và công ty đang sửa sang lại một tầng nhà máy để nhận thêm đơn hàng.
Trong các chuyến công tác châu Âu, đôi lúc ông cũng nghe thấy những lời phàn nàn về sức mạnh xuất khẩu của Trung Quốc. Dù vậy, ông tin công ty mình thành công không chỉ nhờ sản phẩm giá rẻ, mà còn nhờ dịch vụ trọn gói và linh hoạt theo nhu cầu khách hàng, như khâu thiết kế kỹ thuật.
"Trung Quốc không ép ai phải mua hàng cả", Shi nói.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)
