Hàng năm, kỳ tuyển sinh vào lớp 10 công lập tại các tỉnh thành, nhất là ở những thành phố lớn luôn "nóng", căng thẳng và được dư luận quan tâm đặc biệt. Một trong những nội dung thu hút tranh luận liên quan tới kỳ tuyển sinh này là việc nên thi tuyển hay xét tuyển để giảm áp lực thi cử cho học sinh ở độ tuổi 14, 15.
Trên thực tế, thi tuyển hay xét tuyển tùy thuộc vào điều kiện của mỗi địa phương, từ cơ sở vật chất, quy mô học sinh, chỉ tiêu tuyển sinh đến đội ngũ thầy cô giáo… Mỗi phương thức đều có mặt tích cực cũng như hạn chế và không có phương thức nào là tối ưu.
Phương thức thi tuyển vào lớp 10 hiện nay, dù phần nào giúp các trường THPT kiểm soát chất lượng đầu vào, nhưng đồng thời tạo ra áp lực học tập đáng kể đối với học sinh.
Việc tổ chức kỳ thi tiêu tốn nguồn kinh phí lớn từ ngân sách địa phương, khi phải huy động số lượng lớn giáo viên tham gia coi và chấm thi. Về phía gia đình, phụ huynh cũng phải gánh thêm chi phí cho việc học thêm, luyện thi của con, đồng thời tốn kém thời gian, công sức, kéo theo áp lực tâm lý không nhỏ cho cả học sinh và cha mẹ.
Thí sinh thi lớp 10 tại Hà Nội (Ảnh: Mạnh Quân).
Bên cạnh đó, cơ chế thi tuyển vào lớp 10 đang bộc lộ những bất hợp lý và thiếu công bằng cục bộ. Chẳng hạn, có những trường số lượng thí sinh đăng ký còn thấp hơn chỉ tiêu nhưng vẫn tổ chức thi, chủ yếu để loại một số ít trường hợp bị điểm liệt.
Mặt khác, có tình trạng học sinh đạt dưới 5 điểm mỗi môn vẫn trúng tuyển vào trường A, trong khi ở trường B, thí sinh phải đạt gần 9 điểm mỗi môn mới đỗ. Sự chênh lệch này cho thấy kỳ thi vào lớp 10 chủ yếu mang tính chất sàng lọc, phân luồng theo chỉ tiêu từng trường hơn là đánh giá một cách toàn diện năng lực của học sinh sau bậc THCS.
So với việc thi 3 môn, xét tuyển đảm bảo đánh giá học sinh toàn diện hơn về phẩm chất và năng lực, đúng với mục tiêu, phương pháp dạy học của chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
Song xét tuyển chỉ có giá trị khi thầy cô thực hiện tốt việc kiểm tra, đánh giá học sinh từ lớp 6 đến lớp 9 thông qua các bài kiểm tra thường xuyên, giữa kỳ, định kỳ theo đúng quy định, không chạy theo thành tích, đảm bảo việc dạy thật, học thật, thi thật, thực chất và công tâm.
Năm học 2026-2027, nhiều tỉnh như Lâm Đồng, Vĩnh Long, Cà Mau chỉ tổ chức thi tuyển đối với trường THPT chuyên, các trường THPT còn lại thực hiện xét tuyển. Hình thức này được học sinh, phụ huynh, thầy cô đồng thuận. Đây là một cách làm hay để các địa phương khác tham khảo.
Trong tương lai gần, theo định hướng của Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị, giáo dục phổ thông được đặt ra các mốc mục tiêu rõ ràng: đến năm 2030, hoàn thành phổ cập giáo dục bắt buộc đến hết THCS và bảo đảm ít nhất 85% người trong độ tuổi hoàn thành THPT hoặc tương đương; đến năm 2035, tiến tới phổ cập THPT và tương đương trên phạm vi toàn quốc.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, ngành giáo dục cần đẩy nhanh việc phát triển hệ thống trường lớp, đầu tư cơ sở vật chất, đồng thời đào tạo và tuyển dụng đủ đội ngũ giáo viên. Việc mở rộng quy mô giáo dục THPT không chỉ phục vụ mục tiêu phổ cập, mà còn góp phần giảm áp lực thi vào lớp 10, tạo thêm cơ hội học tập cho học sinh, qua đó tiết kiệm thời gian, chi phí cho phụ huynh và giảm căng thẳng thi cử cho các em.
Nguyễn Văn Lực
Nguyên giáo viên Trường THCS Trịnh Phong, Khánh Hoà
