NSND Xuân Đàm qua đời lúc 18h30 ngày 14/9 tại quê nhà Quảng Trị, hưởng thọ 96 tuổi. Sự ra đi của ông khép lại một chặng đường dài gắn bó với cách mạng, sân khấu và đời sống văn hóa nghệ thuật miền Trung.
NSND Xuân Đàm sinh ra tại làng Lập Thạch, tổng An Đôn, phủ Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị, nay thuộc phường Nam Đông Hà (Quảng Trị) trong một gia đình nghèo. Năm 1950, khi còn trẻ, ông tòng quân tham gia kháng chiến chống Pháp. Sau đó, ông về Đoàn kịch Bình - Trị - Thiên, cùng các nghệ sĩ biểu diễn phục vụ bộ đội và nhân dân trên chiến trường.
NSND Xuân Đàm thời trẻ (Ảnh: Gia đình cung cấp).
Sau năm 1954, ông tiếp tục công tác tại Đội chiếu bóng Quân khu 4. Từ năm 1955 đến năm 1960, Xuân Đàm vừa công tác vừa tự học, học bổ túc văn hóa và hoàn thành chương trình lớp 10. Năm 1960, ông thi vào Trường Nghệ thuật sân khấu Việt Nam, khoa Đạo diễn, từ đó chính thức bước vào con đường chuyên nghiệp.
Năm 1962, ông sang Moskva, Liên Xô học đạo diễn sân khấu. Sau khi trở về nước, ông tham gia đào tạo, giảng dạy và dàn dựng nhiều tác phẩm cho các đoàn nghệ thuật. Giai đoạn này đánh dấu bước chuyển từ một nghệ sĩ trưởng thành trong kháng chiến sang một đạo diễn được đào tạo bài bản.
Một trong những dấu mốc sớm đáng chú ý là vở Con gà chân chì do ông dàn dựng cho Đoàn dân ca Trị Thiên. Tác phẩm được chọn vào nhóm những vở diễn hay tại Liên hoan sân khấu lần đầu tiên của miền Bắc và mang về cho Xuân Đàm huy chương vàng đầu tiên trong sự nghiệp.
Từ những năm 1970, Xuân Đàm tiếp tục dàn dựng nhiều tác phẩm thuộc các loại hình kịch dân ca, kịch nói và tuồng. Những vở như Gia đình má Bảy, Tín hiệu trái tim, Tiếng hát, Bão tố ngoài khơi, Tình ca, Độc thoại đêm, Trần Thủ Độ, Bình minh đó, trái tim anh, Âm mưu và tình yêu, Huyền thoại mẹ... là những tác phẩm thường được nhắc đến khi nhìn lại hành trình nghệ thuật của ông.
Trong đó, Độc thoại đêm được xem là một dấu ấn riêng trong tư duy dàn dựng của Xuân Đàm. Vở chỉ có một nhân vật - Lý Chiêu Hoàng - do nghệ sĩ Kim Quý thể hiện, đặt ra thử thách lớn đối với người đạo diễn trong việc xử lý không gian sân khấu và duy trì nhịp điệu biểu diễn.
Xuân Đàm đã có cách xử lý giàu tính sáng tạo, giúp sân khấu ít nhân vật không bị đơn điệu. Tác phẩm cũng cho thấy phong cách dàn dựng chú trọng ngôn ngữ hình thể, không gian và biểu tượng sân khấu.
Trong Bình minh đó, trái tim anh, ông bỏ cánh gà, phông màn và rèm sân khấu, tận dụng cả những vật dụng phía hậu đài như chiếc thang sắt, bục gỗ lặp bản lề để tạo nên một sân khấu linh hoạt thay vì không gian tĩnh.
Với Tiếng hát, bàn tay dàn dựng của Xuân Đàm biến những vật thể giản dị thành hình ảnh giàu sức gợi về chiến tranh và khát vọng thống nhất. Chiếc cầu trên sân khấu gợi cây cầu Hiền Lương, căn hầm chữ A liên tưởng cuộc sống trong lũy thép Vĩnh Linh, trong khi những chi tiết về tàu chiến góp phần mở rộng không gian của vở diễn. Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Minh Thái từng đánh giá cao khả năng “lạ hóa” và cách Xuân Đàm phát hiện chiều sâu nhân văn trong tác phẩm.
NSND Xuân Đàm và NSND Trà Giang trong một lần gặp gỡ, trò chuyện (Ảnh: Đ.T.T).
Ở Bão tố ngoài khơi, những mảnh lưới được sử dụng để gợi mây đen, sóng biển và mui thuyền. Nhà thơ Xuân Hoàng từng ví vở diễn như “một bài thơ về biển cả”.
Những thử nghiệm đó góp phần tạo nên phong cách riêng của Xuân Đàm - một đạo diễn luôn tìm cách đưa sân khấu đến gần đời sống, đồng thời tiếp nhận phương pháp hiện đại nhưng không tách khỏi văn hóa dân tộc và quê hương.
Một dấu mốc khác gắn với sự nghiệp của ông là sự ra đời của Đoàn kịch Quảng Trị đầu năm 1991. Vở Chuyện đời thường vớ vẩn của nhà văn Xuân Đức do Xuân Đàm đạo diễn được chọn công diễn tại Nhà hát Lớn TPHCM, mở ra một chặng đường mới cho sân khấu địa phương. Vở diễn khi đó giành hai huy chương vàng cho các diễn viên Kim Quý, Chánh Phùng và một huy chương bạc cho Tiểu Hoa.
Những thành tựu này góp phần tạo nên diện mạo riêng của sân khấu Quảng Trị trong đời sống sân khấu chuyên nghiệp cả nước.
Không chỉ trực tiếp dàn dựng, Xuân Đàm còn dành nhiều năm cho công tác đào tạo. Ông từng là giảng viên, tham gia các lớp tập huấn nghiệp vụ sân khấu và đảm nhiệm công tác chuyên môn trong lĩnh vực đạo diễn.
Con đường của ông vì thế không chỉ được ghi dấu bằng các vở diễn mà còn ở vai trò đào tạo và xây dựng lực lượng sân khấu tại khu vực miền Trung.
Bên cạnh hoạt động nghệ thuật, NSND Xuân Đàm có nhiều năm làm công tác quản lý văn hóa tại Huế và Quảng Trị.
Năm 1974, Xuân Đàm trở về miền Trung, làm Phó đoàn Ca kịch Huế - Trị Thiên, sau đó là Trưởng đoàn Kịch nói tỉnh Bình - Trị - Thiên. Từ năm 1982-1989, ông giữ chức Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Bình Trị Thiên. Khi Quảng Trị được lập lại vào năm 1989, ông trở thành Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin đầu tiên của tỉnh. Ông cũng đảm nhận vị trí Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật Quảng Trị và nhiều năm là Ủy viên Ban Thư ký Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam.
Việc đảm nhiệm các vị trí quản lý trong khi vẫn gắn bó với chuyên môn giúp ông có vai trò nhất định trong quá trình tổ chức, phát triển đời sống văn hóa nghệ thuật tại địa phương.
Với những đóng góp trong nhiều thập kỷ, Xuân Đàm được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 1997. Ông cũng được trao Huy hiệu 65 năm tuổi Đảng cùng Huân chương Chiến thắng hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng nhất, cùng nhiều danh hiệu khác,...
Tuổi nghề kéo dài hơn 7 thập kỷ đưa Xuân Đàm trở thành một trong những nghệ sĩ thuộc thế hệ góp phần xây dựng nền sân khấu chuyên nghiệp ở Bình - Trị - Thiên, đồng thời có ảnh hưởng rõ nét đối với sân khấu Quảng Trị.
Sự ra đi của ông để lại nhiều tiếc thương trong lòng bạn bè, đồng nghiệp. Chia sẻ với phóng viên Dân trí, NSND Trà Giang cho biết bà bất ngờ khi nghe tin NSND Xuân Đàm qua đời.
“Tôi không có cơ hội làm việc với anh Xuân Đàm, chỉ gặp anh và vợ là NSND Kim Quy đôi lần. Tuy nhiên, vợ chồng nghệ sĩ đều để lại trong tôi nhiều tình cảm quý mến.
Tôi nhớ Kim Quy từ những năm còn công tác trong đoàn văn công, sau này có dịp gặp lại hai vợ chồng khi tôi về Quảng Trị nhân kỷ niệm 40 năm phim Vĩ tuyến 17 ngày và đêm. Tôi rất tiếc khi biết tin anh Xuân Đàm qua đời và xin gửi lời chia buồn đến gia đình, đến Kim Quy”, NSND Trà Giang bày tỏ.
