Theo tiểu thuyết Tây du ký, nghe theo lời mách bảo của bốn con khỉ già (bốn vị tướng khỉ), Tôn Ngộ Không đã rẽ nước xuống thẳng Đông Hải Long cung để hỏi mượn từ Long Vương một món binh khí xứng tầm, kết quả là lấy được gậy Như Ý.
Hồi thứ 3 viết: “Ngộ Không mừng rỡ khôn xiết, cầm lấy bảo bối ra khỏi hải cung, nói: ‘Nhỏ nữa đi, nhỏ nữa đi!’. Ra đến mặt biển, cây gậy chỉ còn bằng cây kim thêu hoa, Ngộ Không liền cất ngay vào trong lỗ tai”.
Hành động Tôn Ngộ Không thu nhỏ gậy Như Ý và cất giấu vào trong lỗ tai là một trong những chi tiết đắt giá nhất của tác phẩm và mang rất nhiều ý nghĩa.
Khi dùng xong, Tôn Ngộ Không sẽ thu nhỏ gậy Như Ý và cất vào trong lỗ tai.
Sự hợp nhất giữa tâm và ý
Trước khi Tôn Ngộ Không đặt chân xuống Đông Hải Long cung, khối Định hải thần châm vốn nằm im lìm, đen kịt dưới đáy biển sâu suốt hàng ngàn năm. Tuy nhiên, ngay khi Mỹ Hầu Vương đến tìm binh khí, khối sắt thần này đột ngột tỏa ra những vầng hào quang rực rỡ và phát sáng lấp lánh. Vợ Long Vương đã nhận ra điểm kỳ lạ này, nói rằng bảo vật phát sáng là để chào đón, báo hiệu chủ nhân thực sự của nó đã xuất hiện.
Khi Đông Hải Long Vương dẫn Tôn Ngộ Không tới xem khối sắt khổng lồ với mục đích khiến vua khỉ thấy khó mà lui, điều kỳ diệu đã xảy ra. Khối sắt nặng 13,500 cân như hiểu được suy nghĩ của Ngộ Không.
Gậy Như Ý không được điều khiển bằng khẩu quyết (thần chú) cố định như các bảo bối khác, mà hoạt động theo tâm niệm tức thời của Ngộ Không. Khi Ngộ Không chê: “Tốt thì cực tốt, nhưng to quá, thô quá, giá nhỏ lại một chút thì tốt” , cây gậy lập tức ngắn đi vài thước, nhỏ đi một vòng. Ngộ Không nói tiếp: “Nhỏ nữa đi, nhỏ nữa đi!” , cây gậy liền biến đổi thành kích thước hoàn hảo, vừa vặn nằm gọn trong tay.
Trong triết lý ẩn dụ của Tây du ký , Tôn Ngộ Không đại diện cho “tâm” (tâm viên - tâm trí con vượn), còn gậy Như Ý đại diện cho “ý”. Khi tâm tìm đến và làm chủ được ý, ý chí sẽ biến hóa linh hoạt, “như ý” mình muốn và khi đó sẽ có sức mạnh thay đổi cả thế giới.
Chính vì thế, gậy Như Ý nhạy bén với suy nghĩ đến mức Ngộ Không chỉ cần khởi lên một ý niệm trong đầu, cây gậy lập tức phản hồi ngay trong tích tắc mà không có độ trễ. Ngộ Không chỉ cần nghĩ “lớn, lớn, lớn!” hoặc “nhỏ, nhỏ, nhỏ! ” là gậy sẽ biến hóa theo (chỉ tiếc là phiên bản phim truyền hình đã không thể hiện được điều này, mỗi khi Tôn Ngộ Không cần dùng gậy Như Ý đều phải dùng lời nói).
Gậy Như Ý do Thái Thượng Lão Quân tạo ra.
Cây gậy nặng khoảng 13,500 cân. Với các thần tiên hay yêu quái khác, nó là khối sắt thần nặng ngàn cân không thể lay chuyển (như Long Vương hay binh tôm tướng cá đều khiếp sợ vì không nhấc nổi). Tuy nhiên, đối với Ngộ Không, khi cầm, gậy tự động triệt tiêu trọng lượng phàm trần, trở nên nhẹ nhàng, vừa tay như một thanh gỗ để hầu vương tự do múa may, nhào lộn trên mây. Nhưng khi gậy đập trúng đối phương, toàn bộ sức nặng sẽ lập tức phục hồi, biến thành một cú đập ngàn vạn lực khiến yêu quái hồn xiêu phách lạc, nát thịt tan xương.
Không cần phải luôn tay nắm chặt, Ngộ Không có thể điều khiển gậy từ xa thông qua thần thức. Trong nhiều trận chiến, Ngộ Không chỉ cần chỉ tay, cây gậy sẽ tự động lao đi truy kích kẻ thù theo ý muốn.
Khi Ngộ Không ngủ hoặc xuất hồn (nguyên thần xuất khiếu) đi gặp các vị thần tiên để cầu cứu, cây gậy cất trong tai hoặc đặt bên cạnh sẽ tự động dựng lên hàng rào bảo vệ vô hình, không cho yêu ma tiếp cận bản thể. Dù gậy đang ở cách xa vạn dặm, Ngộ Không chỉ cần khởi một niệm “thu lại”, nó lập tức thu nhỏ và bay vút trở lại lỗ tai của hầu vương.
Gậy Như Ý nặng 13,500 cân và chỉ có Tôn Ngộ Không điều khiển được.
Tại sao các thiên binh, thần tướng hay các đại ma vương có thần thông quảng đại cũng không cách nào dùng được cây gậy này? Bởi vì gậy Như Ý là vũ khí mang tính “độc quyền tâm thức”. Trong triết lý nhà Phật, ý (suy nghĩ) của ai thì chỉ tâm của người đó điều khiển được. Người này không thể dùng suy nghĩ của mình để bắt chân tay của người khác cử động. Do đó, gậy Như Ý chỉ nhận lệnh từ chủ nhân duy nhất, đó chính là cái tâm của Tề Thiên Đại Thánh.
Cách Tôn Ngộ Không điều khiển gậy Như Ý bằng suy nghĩ chính là đỉnh cao của sự hợp nhất giữa tâm và ý.
Vì sao Tôn Ngộ Không lại nhét gậy vào lỗ tai?
Theo Phật giáo, con người có 6 giác quan (lục căn) gồm: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Trong đó, tai (nhĩ căn) là cơ quan nghe ngóng, dễ bị lôi cuốn bởi những âm thanh thị phi, khen chê, dụ dỗ của thế gian. Còn gậy Như Ý của Tôn Ngộ Không đại diện cho ý (suy nghĩ, ý niệm).
Bình thường, lỗ tai con người giống như một cửa sổ mở toang ra thế giới. Nó liên tục đón nhận những âm thanh khen - chê, vinh - nhục, đúng - sai của người đời, từ đó sinh ra tâm lý vui mừng hay oán hận.
Việc đặt cây kim (ý) định tâm vào tai giống như dựng một tấm khiên vô hình. Ngộ Không vẫn nghe thấy tiếng động thế gian, nhưng tâm không còn bị lay chuyển hay dính mắc vào những âm thanh đó nữa mà quay lại lắng nghe tiếng nói thuần khiết của lý trí và sự tỉnh thức bên trong mình. Đây là trạng thái nhiếp tâm hay định tâm - không để suy nghĩ bị cuốn theo lời ra tiếng vào của thiên hạ, giữ cho tâm ý luôn thanh tịnh.
Sự thanh tịnh này không phải là sự trốn tránh thế giới (như việc ngồi im một chỗ nhắm mắt bịt tai). Ngộ Không cất gậy vào tai nhưng khi có yêu quái xuất hiện liền lập tức rút gậy ra chiến đấu. Đây là lúc trí tuệ và sức mạnh phóng phát ra ngoài để dẹp trừ cái ác, cứu độ chúng sinh. Khi xong việc, tâm ý gom về một mối, bất động, thanh tịnh, nuôi dưỡng năng lượng và trí tuệ.
Còn trong Đạo giáo, ý (suy nghĩ) nếu luôn phát tiết ra ngoài thì sẽ làm hao tổn tinh khí và thần lực. Trong ngũ hành và cơ thể học của Đạo gia, tai là cơ quan khai khiếu của tạng thận (thuộc hành Thủy - tượng trưng cho sự mềm mại, ẩn tàng). Gậy Như Ý thuộc hành Kim. Đưa gậy (Kim) vào tai (Thủy) là sự kết hợp hoàn hảo về phong thủy cơ thể. Nó ẩn dụ cho việc thu rút năng lượng mạnh mẽ, sắc bén (Kim) vào nơi nhu hòa, kín đáo (Thủy) để nuôi dưỡng tinh thần.
Ý niệm của người tu hành lúc cần thì phải lớn lao, mạnh mẽ (phóng to gậy đấu chiến), nhưng lúc bình thường phải biết thu mình, ẩn nhẫn, không khoe khoang phô trương (thu nhỏ giấu vào tai).
Gậy Như Ý của Tôn Ngộ Không vốn được dưới đáy biển sâu, gọi là Định hải thần châm để trấn áp thủy triều.
Có nhiều người thắc mắc, tại sao Tôn Ngộ Không lại cất chiếc gậy ở trong tai, chứ tuyệt đối không bao giờ mang gậy bỏ vào túi hay giắt ở thắt lưng? Ý của con người phải luôn được gắn liền với đầu óc, hệ thần kinh và sự tỉnh thức. Nếu bỏ nó xuống thắt lưng hay túi quần (vùng hạ tiêu - nơi đại diện cho dục vọng phàm trần), suy nghĩ sẽ lập tức biến thành tà niệm, ham muốn thấp hèn. Việc đặt chiếc kim nằm ngay tại đầu óc thể hiện sự kiểm soát ý niệm ở mức độ tỉnh thức cao nhất.
Tóm lại, hành động cất gậy vào tai chính là bài học sâu sắc về sự tự chủ. Người làm chủ được suy nghĩ của mình, biết lúc nào cần hành động (rút gậy), lúc nào cần tĩnh lặng lắng nghe bên trong (cất gậy), đó mới là người đạt được cảnh giới cao trong việc tu hành.
