Như Dân trí đã thông tin, Hà Nội vừa công bố phối cảnh phương án chỉnh trang, tái thiết xung quanh hồ Gươm.
Trong đó, tại khu vực Bưu điện Hà Nội, có phương án nghiên cứu hạ giải một số công trình kiến trúc chưa phù hợp, đồng thời tái hiện hình ảnh, hình thái kiến trúc đặc trưng của chùa Báo Ân cũ.
Hồ Gươm từ lâu không chỉ là một thắng cảnh mà còn là “kho ký ức” của Hà Nội. Nơi đây, mỗi công trình, hàng cây hay góc phố đều in đậm dấu ấn thời gian.
Dạo bước bên hồ, du khách sẽ nhìn thấy tháp Hòa Phong cổ kính, từng chứng kiến bao nhiêu đổi thay của khu vực Hoàn Kiếm. Công trình này chính là dấu tích hiếm hoi còn lại của chùa Báo Ân - một kiến trúc Phật giáo có quy mô lớn.
Phối cảnh dự kiến tại khu vực Bưu điện Hà Nội và chùa Báo Ân (Ảnh: Đơn vị tư vấn).
Quy mô của chùa Báo Ân xưa
Toà nhà Bưu điện ngày nay là vị trí của chùa Báo Ân ngày xưa. Ít ai biết, ngôi chùa này từng lớn và bề thế bậc nhất Hà Nội.
Trao đổi với phóng viên Dân trí, GS.TSKH Vũ Minh Giang (Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam), cho biết chùa Báo Ân là một trong những công trình đặc biệt của Hà Nội xưa. Phần lớn người Hà Nội chỉ biết đến tháp Hòa Phong, không hình dung được quy mô và vẻ đẹp của cả quần thể.
Chùa Báo Ân còn có tên là chùa Quan Thượng - gọi theo chức của tổng đốc Nguyễn Đăng Giai - người chủ trì xây dựng chùa, hoặc chùa Liên Trì do trong khuôn viên có hồ trồng sen.
Hình ảnh chùa Báo Ân cuối thế kỷ 19 (Ảnh: Tư liệu).
Công trình được xây dựng dưới thời vua Thiệu Trị (khoảng năm 1842-1846). Theo các tư liệu lịch sử và hình ảnh do người Pháp chụp được, chùa Báo Ân có 180 gian và 36 nóc.
Công trình có mặt trước hướng về phía sông Hồng, phía sau dựa vào hồ Gươm với nhiều lớp kiến trúc, tháp, sân, hành lang, hồ nước và các công trình thờ tự.
Các tư liệu lịch sử cho thấy, đây không phải là một ngôi chùa theo nghĩa thông thường.
Chùa Báo Ân là quần thể kiến trúc Phật giáo có cảnh quan đẹp và quy mô rất lớn, tạo thành điểm nhấn đặc biệt của không gian hồ Gươm cuối thế kỷ 19.
Bên trong chùa có hệ thống tượng và trang trí nội thất rất phong phú. Các bức ảnh và bản vẽ còn lại cho thấy, trong chùa có nhiều tượng Phật, Bồ Tát, La Hán và cảnh trang trí Phật giáo...
Theo các tư liệu lịch sử, chùa Báo Ân có 180 gian và 36 nóc (Ảnh: Tư liệu).
"Năm 1888, khi chính quyền thực dân Pháp tiến hành quy hoạch và chỉnh trang khu vực hồ Gươm, chùa Báo Ân bị phá dỡ để lấy mặt bằng xây dựng Bưu điện Hà Nội.
May mắn là tháp Hòa Phong vẫn còn được giữ lại. Đây là một trong những dấu tích còn sót lại của một quần thể kiến trúc rất lớn, từng hiện diện ở khu vực này", GS.TSKH Vũ Minh Giang chia sẻ.
Không phải xây dựng một "ngôi chùa cổ mới"
Trước ý tưởng tái hiện hình ảnh, hình thái kiến trúc đặc trưng của chùa Báo Ân cũ, GS.TSKH Vũ Minh Giang bày tỏ đồng tình với đề xuất này.
Tuy nhiên, vị chuyên gia cho rằng, thành phố cần tiến hành một cách thận trọng và theo nguyên tắc “có chứng cứ đến đâu, tái hiện đến đó”.
Trước khi hạ giải, cần đánh giá đầy đủ giá trị kiến trúc, lịch sử của chính công trình hiện hữu; nghiên cứu tác động đô thị, giao thông, cảnh quan và sự phù hợp với tổng thể hồ Gươm.
Tháp Hoà Phong - dấu tích còn sót lại của chùa Báo Ân xưa (Ảnh: Hải Long).
Với trường hợp chùa Báo Ân, cơ quan chức năng cần nghiên cứu đồng thời nhiều lớp tư liệu như bản đồ và địa chính lịch sử, ảnh chụp cuối thế kỷ XIX, bản vẽ kiến trúc, văn bia, sử liệu, tư liệu khảo cổ và những mô tả của người đương thời. Từ đó xác định vị trí, quy mô, cấu trúc không gian và những yếu tố có giá trị nhận diện của quần thể Báo Ân.
"Chúng ta nên phân biệt rõ giữa “phục dựng” và “gợi nhắc di sản”. Nếu chưa có đầy đủ chứng cứ để phục dựng chính xác từng hạng mục, cơ quan chức năng không nên xây dựng một công trình mới và gọi đó là chùa Báo Ân cổ.
Có thể lựa chọn một số yếu tố có giá trị nhận diện cao như trục không gian, tỷ lệ, mặt nước Liên Trì, tam quan, một phần hình thái mái... giúp công chúng hình dung được không gian Báo Ân xưa", ông nói.
Trong bối cảnh công nghệ được ứng dụng ngày càng rộng rãi vào quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Những công trình đã mất có thể được giới thiệu với công chúng nhờ kỹ thuật hiện đại.
Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam nêu ý tưởng về bảo tàng số, giới thiệu lịch sử và không gian hồ Gươm.
GS Vũ Minh Giang cho rằng, Hà Nội cần tuân thủ nguyên tắc "bảo tồn cái có thật, phục hồi cái có đủ chứng cứ, và diễn giải cái đã mất" trong quá trình chỉnh trang hồ Gươm (Ảnh: Nhân vật cungcấp).
Theo đó, công nghệ giúp tái dựng theo từng thời kỳ lịch sử như: Hồ Gươm thời Lý - Trần, không gian Thăng Long thời Lê, Hà Nội thế kỷ 19... Trong đó, các chuyên gia có thể tái hiện toàn bộ quần thể chùa Báo Ân, từ vị trí, quy mô, bố cục kiến trúc đến cảnh quan xung quanh.
"Mục tiêu cuối cùng không phải là dựng lại một "ngôi chùa cổ mới”, mà là khôi phục cấu trúc và ký ức lịch sử của không gian chùa Báo Ân.
Những gì chưa đủ tư liệu nên được thể hiện bằng giải pháp cảnh quan, nghệ thuật, trưng bày hoặc công nghệ số, thay vì sáng tạo tùy ý", ông nói.
Cũng chung quan điểm về vấn đề này, PGS.TS Bùi Xuân Đính (Chuyên gia dân tộc học), cho rằng việc tái hiện một phần không gian chùa Báo Ân tại vị trí cũ sẽ giúp kết nối với tháp Hòa Phong, khôi phục lại góc văn hóa, tín ngưỡng tâm linh ven hồ Gươm.
Tuy nhiên, ông Đính đánh giá, việc này khó thực hiện. Bởi, trên nền khu đất đang có toà nhà Bưu điện Hà Nội.
"Cơ quan chức năng cần lấy ý kiến nghiêm túc từ các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực như lịch sử, văn hóa, tôn giáo, kiến trúc và quy hoạch, tránh tạo ra một công trình 'giả cổ' hoặc không phù hợp với cảnh quan", PGS.TS Bùi Xuân Đính nêu quan điểm.
Chỉnh trang là không phải xoá bỏ hiện tại
Trong những ngày qua, các chuyên gia đều quan tâm đến phương án chỉnh trang, tái thiết khu vực hồ Gươm. Đây là không gian quan trọng của Thủ đô, với những lớp trầm tích lịch sử, văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
GS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng, việc chỉnh trang, tái thiết khu vực hồ Gươm là cần thiết. Đây không chỉ là di tích mà còn là không gian công cộng, bộ mặt của thành phố.
Tuy nhiên, nguyên tắc quan trọng nhất là nhìn hồ Gươm như một không gian lịch sử nhiều lớp. Chỉnh trang không có nghĩa là xóa bỏ những gì của hiện tại để đưa hồ Gươm trở về một “mẫu hình quá khứ”.
Theo ông Giang, Hà Nội cần tuân thủ nguyên tắc "bảo tồn cái có thật, phục hồi cái có đủ chứng cứ, và diễn giải cái đã mất".
Công trình còn nguyên vẹn và có giá trị đặc biệt phải bảo tồn nghiêm ngặt. Những công trình đã biến đổi qua thời gian cần được nghiên cứu kỹ trước khi can thiệp. Với di sản đã mất nhưng còn đủ tư liệu như chùa Báo Ân, có thể nghiên cứu tái hiện.
Khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận với diện tích lên tới gần 66ha đang được Hà Nội lấy ý kiến để điều chỉnh quy hoạch, chỉnh trang, tái thiết với tầm nhìn trong 100 năm tới. (Ảnh: Hải Long).
Bên cạnh đó, trong quá trình tái thiết, Hà Nội không thể tách di sản khỏi đời sống đương đại. Hồ Gươm phải là một không gian công cộng sống động, đáp ứng nhu cầu đi bộ, văn hóa, du lịch, giao thông và sinh hoạt cộng đồng.
"Điều chúng ta cần hướng tới không phải là một “hồ Gươm bảo tàng hóa”, mà là một không gian hiện đại nhưng có chiều sâu lịch sử. Nếu làm được như vậy, mỗi thay đổi không xóa đi ký ức cũ mà có thể làm cho người Hà Nội nhìn thấy, trân trọng hơn những lớp lịch sử đã tạo nên linh hồn của hồ Gươm", ông Giang nói.
Trong khi đó, PGS.TS Bùi Xuân Đính nhấn mạnh, hồ Gươm là không gian tĩnh, thanh bình và linh thiêng giữa Hà Nội. Vì vậy, các công trình được xây dựng ở đây phải mang giá trị biểu tượng, đại diện cho văn hoá Thăng Long.
