Đây là câu chuyện không mới trong hoạt động xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam, thế nhưng đến nay vẫn chưa có lời giải dứt điểm.
Sầu riêng lại rớt giá thảm vì “nút thắt” kiểm nghiệm
Chỉ trong vòng một tuần qua, giá sầu riêng các loại tại vùng ĐBSCL đã giảm mạnh. Nguyên nhân theo các nhà vườn và doanh nghiệp thu mua sầu riêng là hoạt động kiểm nghiệm cadimi và vàng O bị ách tắc khiến hoạt động xuất khẩu đình trệ.
Điều này khiến đầu ra của sầu riêng trong vùng gần như “kẹt cứng”, giá sầu theo đó cũng giảm mạnh. Chỉ trong vòng một tuần qua, giá sầu Ri6 tại Đồng Tháp giảm hơn một nửa, hiện chỉ còn khoảng 30.000 đồng/kg. Hàng loạt các kho thu mua sầu riêng tại khu vực miền Tây đồng loạt đóng cửa, thông báo tạm ngừng thu mua.
Thu hoạch sầu riêng tại ĐBSCL (Ảnh: Huân Trần).
Trong khi đó, chi phí sản xuất sầu riêng hiện khoảng 35.000 đồng/kg. Để hòa vốn hoặc có lãi nhẹ, giá bán cần đạt từ 40.000-50.000 đồng/kg. Như vậy, với mức giá hiện tại, người trồng sầu riêng Ri6 đang lỗ khoảng 5.000-10.000 đồng/kg.
Chia sẻ với Dân trí, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT), cho rằng những gì đang diễn ra gần như lặp lại kịch bản của năm 2025.
Tính đến giữa tháng 4 năm nay, cả nước có 13 cơ sở kiểm nghiệm cadimi và 17 cơ sở kiểm nghiệm vàng O được phía Trung Quốc phê duyệt. Một khi các cơ sở này “hoạt động cầm chừng” trong vài ngày, nhất là khi vào chính vụ, thị trường sầu riêng trong nước sẽ rơi vào cảnh “rung lắc mạnh”.
Cụ thể, từ đầu tháng 4, số lượng mẫu kiểm nghiệm vàng O và cadimi không đạt tăng cao khiến các cơ sở kiểm nghiệm phải làm lại nhiều lần chỉ với một lô hàng, đẩy lượng mẫu tồn tại các cơ sở này tăng cao. Để không quá tải, các cơ sở này ngừng nhận thêm mẫu mới.
Ngoài ra, những ngày qua, một số phòng thí nghiệm tại Việt Nam đã bị phía Trung Quốc cảnh báo về độ chính xác khi kết quả trong nước đạt yêu cầu nhưng khi kiểm tra lại tại cửa khẩu, lô hàng lại vượt ngưỡng cho phép. Nguy cơ bị rút giấy phép khiến các đơn vị này buộc phải thận trọng hơn, kéo dài thời gian xử lý hoặc chỉ nhận mẫu “cầm chừng” để tránh xảy ra rủi ro.
Nhiều nhà vườn đang bán sầu riêng dưới giá thành (Ảnh: Huân Trần).
Ở góc độ kỹ thuật, ông Nguyên cho rằng, việc lấy mẫu hiện nay vẫn mang tính xác suất. Trong khi đó, vẫn còn tồn tại tình trạng doanh nghiệp, thương lái gom nhiều vườn vào cùng một container xuất khẩu, làm tăng rủi ro sai lệch giữa mẫu kiểm nghiệm và lô hàng thực tế. Khi phía Trung Quốc kiểm tra ngẫu nhiên, chỉ cần một mẫu không đạt cũng có thể khiến cả lô hàng bị từ chối.
“Hiệp hội rất muốn tăng số lượng phòng kiểm nghiệm và nhiều lần đề xuất các giải pháp tăng số lượng phòng kiểm nghiệm cho sầu riêng xuất khẩu để giải quyết tình trạng ách tắc mỗi khi vào chính vụ.
Tuy nhiên, việc thành lập một cơ sở kiểm nghiệm đạt chuẩn, được cơ quan chức năng phía Việt Nam và cả Trung Quốc chấp nhận rất tốn kém nên đến nay vẫn chưa thể tăng được”, ông Nguyên thông tin.
Theo tính toán, một cơ sở kiểm nghiệm cadimi hoặc vàng O công suất nhỏ cũng phải cần trên dưới 20 tỷ đồng đầu tư vào cơ sở vật chất, máy móc thiết bị và các loại hóa chất dùng trong kiểm định. Đó là chưa kể chi phí mặt bằng, nhân công và các chi phí vận hành khác.
“Điều khó khăn không chỉ ở vốn lớn mà là quá trình đáp ứng các tiêu chí phía nhà nhập khẩu yêu cầu là rất tốn thời gian. Một khi đã được cấp phép, cơ sở kiểm nghiệm sẽ phải cẩn trọng, tránh tình trạng sai sót dẫn đến việc bị thu hồi giấy phép”, ông Nguyên chia sẻ.
Cách nào giải quyết tận gốc vấn đề?
Ông Võ Tấn Lợi - Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp - thông tin, dù không có văn bản chính thức nhưng từ ngày 29/4, một số cơ sở kiểm nghiệm sầu riêng xuất khẩu cho biết sẽ không nhận mẫu đối với sầu riêng khu vực các tỉnh miền Tây, đặc biệt là vùng Đồng Tháp (Tiền Giang cũ). Điều này khiến nhiều nhà vườn trồng sầu riêng “đứng ngồi không yên” khi ngày thu hoạch đã gần kề.
Cũng theo ông Lợi, vấn đề của sầu riêng miền Tây nhiều năm qua không chỉ nằm ở thị trường tiêu thụ vì nhu cầu thị trường luôn cao, ngược lại, nằm ở “nút thắt” dư lượng vàng O và Cadimi.
Đây là hệ quả chủ yếu xuất phát từ việc sử dụng phân bón, đặc biệt là phân lân khi người trồng sầu riêng thâm canh trong hàng chục năm. Cadimi trải qua nhiều năm tích tụ sâu dưới lòng đất, việc cải tạo rất khó khăn và cần thời gian dài, không thể “một sớm một chiều”.
Mặc dù hiện nay nông dân cũng đã nhận thức được mức độ nghiêm trọng của vấn đề, các viện nghiên cứu và cơ quan bảo vệ thực vật trong vùng cũng đã triển khai nhiều giải pháp xử lý nhưng hiệu quả chưa rõ rệt do đặc tính phức tạp của môi trường đất.
Chế biến sầu riêng xuất khẩu tại một doanh nghiệp ở tỉnh Tây Ninh (Ảnh: Huân Trần).
Tuy vậy, ông Lợi cũng bày tỏ góc nhìn lạc quan khi cách đây vài ngày, ông được tham dự cuộc họp giữa Viện Cây ăn quả miền Nam cùng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật tỉnh Đồng Tháp, bàn giải pháp cải tạo vùng trồng để giảm dư lượng Cadimi, vàng O trong trái sầu riêng.
Theo đó, phương án các nhà khoa học đưa ra là tăng độ PH, cải thiện khả năng đào thải của đất, đồng thời, giảm khả năng hấp thu cadimi của cây thông qua chế độ chăm sóc, dinh dưỡng hợp lý và các biện pháp cải tạo đất khác.
“Quy trình này trước mắt sẽ đẩy chi phí sản xuất tăng nhưng về lâu dài, chất lượng trái sầu riêng sẽ đảm bảo. Từ đó, đảm bảo đầu ra cho bà con nông dân”, ông Lợi nhận định.
Còn tại Viện cây ăn quả miền Nam (SOFRI), mới đây, Bộ môn Nông học của Viện cũng đã cùng một số doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh phân bón nghiên cứu các giải pháp kiểm soát kim loại nặng cadimi (Cd) trên cây sầu riêng và cây mít.
Theo TS Võ Hữu Thoại - Viện trưởng Viện Cây ăn quả miền Nam (SOFRI), sự tích lũy cadimi trong hệ thống đất lâu ngày đã ảnh hưởng đến cây và quả sầu riêng. Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt các quy định về an toàn thực phẩm, đây là vấn đề cần được quan tâm nhiều hơn. Việc xây dựng các giải pháp kiểm soát và giảm thiểu hàm lượng Cd trong sản xuất do đó trở thành vấn đề cấp thiết.
Sắp tới, Viện Cây ăn quả miền Nam sẽ phối hợp nghiên cứu, tuyển chọn và ứng dụng các chủng vi sinh vật có khả năng hấp thu, cố định hoặc chuyển hóa cadimi trong đất.
Qua đó hạn chế sự hấp thu của cây, đồng thời nghiên cứu, xây dựng các quy trình kỹ thuật canh tác phù hợp nhằm kiểm soát tính di động của Cadimi, góp phần nâng cao sinh trưởng, năng suất và chất lượng cây trồng.
Thái Lan kiểm soát dư lượng vàng O và cadimi trong sầu riêng xuất khẩu như thế nào?
Cũng theo ông Đặng Phúc Nguyên, trong khi Việt Nam liên tục gặp trục trặc tại thị trường Trung Quốc, Thái Lan lại làm rất tốt việc kiểm soát chất lượng hàng xuất khẩu thông qua hệ thống kiểm soát 2 lớp.
Theo đó, thay vì chỉ lấy mẫu từng lô hàng, Thái Lan thực hiện lấy mẫu kiểm nghiệm tại vườn. Chỉ những vườn đạt yêu cầu về cadimi, vàng O thì mới được thu mua để chế biến xuất khẩu.
Sau khi thu mua, doanh nghiệp xuất khẩu tiếp tục lấy mẫu xét nghiệm lại lần nữa để đảm bảo không có sai sót trước khi cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện xuất khẩu. Cách làm này giúp giảm thiểu rủi ro khi hàng đến thị trường nhập khẩu.
