Hơn 17 triệu m3 đất, bùn dự kiến phát sinh từ các dự án kênh rạch, thủy lợi đến năm 2030, song TP HCM chưa có hệ thống bãi tiếp nhận ổn định, đe dọa tiến độ nhiều công trình.

Hàng triệu m3 bùn 'ngáng đường' loạt dự án trọng điểm TP HCM

Dự án cải tạo bờ Bắc kênh Đôi (quận 8 cũ), tổng vốn hơn 7.300 tỷ đồng, khởi công cách đây một năm. Công trình cải tạo 4,3 km bờ kênh, nạo vét sâu gần 2 m, dự kiến phát sinh khoảng 329.000 m3 đất, bùn, cùng lượng lớn xà bần sau khi giải tỏa nhà ven bờ. Tuy nhiên, phần lớn đất, bùn hiện chưa tìm được nơi tiếp nhận do phương án ban đầu thay đổi.

Theo Ban quản lý dự án 1, thuộc Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP HCM, trong số trên có khoảng 65.000 m3 đất, bùn ô nhiễm cần xử lý; hơn 264.000 m3 còn lại không ô nhiễm, chiếm trên 80%.

Ban đầu, hai loại bùn đất được dự kiến đưa về Khu xử lý Đa Phước (huyện Bình Chánh cũ) thông qua hợp đồng với Công ty Sài Gòn Xanh. Tuy nhiên, doanh nghiệp sau đó thông báo không còn khả năng tiếp nhận phần không ô nhiễm, buộc dự án tìm phương án khác.

Đến nay, nơi thay thế vẫn chưa được xác định. Đất đào ở nhiều đoạn phải tập kết tạm trên công trường, xen giữa vật liệu và các cấu kiện chờ lắp đặt, làm thu hẹp mặt bằng thi công.

Hàng triệu m3 bùn 'ngáng đường' loạt dự án trọng điểm TP HCM — Công trường thi công ở dự án bờ Bắc kênh Đôi, tháng 8/2026. Ảnh: *Giang Anh*

Ông Phan Sỹ Tú, Phó giám đốc Công ty Thủy lợi Hà Nội, một trong các nhà thầu chính, cho biết đơn vị phải ưu tiên những hạng mục chưa liên quan đến đào, nạo vét. Nếu tình trạng kéo dài, đất tồn đọng sẽ khiến các mũi thi công khó triển khai đồng bộ.

"Nếu có bãi tiếp nhận bùn đất, chúng tôi không chỉ tháo gỡ được khó khăn mà còn có thể bố trí thêm nhiều mũi, đẩy nhanh tiến độ", ông Tú nói.

Vướng mắc tương tự xảy ra tại dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, dài gần 32 km. Công trình đến nay chưa giải quyết được đầu ra cho hơn ba triệu m3 bùn nạo vét, trong khi mục tiêu hoàn thành được đặt ra vào cuối năm nay.

Hơn 17 triệu m3 đất, bùn trong 5 năm

Tham Lương - Bến Cát và bờ Bắc kênh Đôi nằm trong nhóm dự án trọng điểm về chỉnh trang đô thị, môi trường và thủy lợi của TP HCM. Đến năm 2030, thành phố đang và dự kiến triển khai khoảng 53 công trình tương tự, với tổng lượng đất đào, bùn nạo vét ước hơn 17 triệu m3.

Nhiều dự án phát sinh khối lượng lớn. Rạch Xuyên Tâm đang thi công dự kiến có hơn 643.000 m3 đất, bùn; dự án Xóm Củi khoảng 350.000 m3. Trong nhóm chuẩn bị triển khai, rạch Văn Thánh ước gần 600.000 m3, còn CRUS1 và CRUS2 hơn hai triệu m3.

Theo quy định, đất, bùn từ các dự án được phân loại thành hai nhóm ô nhiễm và không ô nhiễm. Ngay khi lập dự án, chủ đầu tư phải lấy mẫu, phân tích thành phần, dự kiến nơi tiếp nhận và đưa phương án xử lý vào hồ sơ môi trường để cơ quan có thẩm quyền xem xét.

Bùn không ô nhiễm, chủ yếu gồm đất và cát, có thể được tận dụng để san lấp, bồi đắp, trồng cây hoặc làm nguyên liệu tái chế tại những khu vực phù hợp. Bùn ô nhiễm phải được đơn vị có chức năng thu gom, vận chuyển đến cơ sở xử lý chất thải.

Khó khăn hiện tập trung ở bùn không ô nhiễm do loại này chiếm tỷ trọng lớn nhưng thành phố chưa có các bãi tiếp nhận được quy hoạch sẵn. Mỗi chủ đầu tư phải tự tìm địa điểm, làm việc với địa phương và hoàn tất thủ tục. Quá trình này thường kéo dài, phụ thuộc vào nhu cầu san lấp, khả năng tiếp nhận và sự đồng thuận tại từng khu vực.

Một chủ đầu tư dự án thủy lợi cho biết phương án phổ biến trước đây là ký hợp đồng với Công ty Sài Gòn Xanh. Bùn ô nhiễm, thường nằm ở lớp bề mặt dày khoảng 50 cm và có khối lượng không lớn, được chuyển về Đa Phước. Phần không ô nhiễm cũng có thể được doanh nghiệp tiếp nhận, nhưng tùy năng lực thực tế.

Khi nhiều dự án đồng loạt thi công, lượng bùn phát sinh vượt khả năng tiếp nhận, khiến phương án dự kiến từ giai đoạn chuẩn bị không còn phù hợp. Các chủ đầu tư phải tìm nơi thay thế, điều chỉnh thủ tục trong lúc công trình đã triển khai.

Vướng mắc không chỉ xuất hiện ở dự án đầu tư công. Dự án chống ngập do triều khu vực TP HCM giai đoạn một, thực hiện theo hình thức PPP với tổng vốn 10.000 tỷ đồng, phát sinh gần hai triệu m3 bùn đất. Phương án xử lý từng nhiều lần điều chỉnh do các địa điểm dự kiến ngừng hoặc không còn khả năng tiếp nhận, buộc nhà đầu tư mất thêm thời gian tìm nơi thay thế.

Bài toán bãi tiếp nhận tập trung

Ông Bùi Hòa An, Phó giám đốc Sở Xây dựng TP HCM, người từng nhiều năm phụ trách lĩnh vực đường thủy, đánh giá thiếu bãi tiếp nhận bùn là một trong những vướng mắc lớn của các dự án hạ tầng.

Trước đây, ngành giao thông thành phố từng đề xuất xây hai bãi tập trung trên bờ, mỗi nơi rộng khoảng 50 ha. Một bãi dự kiến ở phía bắc, gồm khu vực Củ Chi, Hóc Môn hoặc quận 12 cũ; bãi còn lại tại phía nam, gồm Nhà Bè, Bình Chánh hoặc Cần Giờ.

Các bãi này sẽ tiếp nhận đất, bùn không ô nhiễm từ nhiều dự án. Sau khi tập kết, vật liệu có thể được chuyển đến nơi cần san lấp, bồi đắp, trồng cây hoặc dùng sản xuất gạch không nung, bêtông mác thấp. "Khi bùn được đưa đi sử dụng, mặt bằng lại được giải phóng để tiếp nhận các đợt mới, tạo thành vòng tuần hoàn", ông An nói.

Theo ông, bãi tập trung sẽ giúp các dự án xác định đầu ra ngay từ khâu chuẩn bị, thay vì mỗi công trình phải tự tìm một địa điểm. Tuy nhiên, đề xuất chưa thể triển khai do khó tìm được quỹ đất phù hợp.

Trong khi chờ bãi tập trung, Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP HCM đề xuất thành phố lập danh mục các khu vực đang có nhu cầu tiếp nhận đất, bùn để san lấp.

Ông Nguyễn Hoàng Anh Dũng, Phó giám đốc ban, cho rằng các địa điểm trong danh mục có thể phục vụ chung cho nhiều công trình. Khi chủ đầu tư biết trước nơi có nhu cầu và điều kiện tiếp nhận, thời gian làm thủ tục sẽ được rút ngắn, giảm nguy cơ dự án phải giãn tiến độ chỉ vì không thể đưa đất, bùn ra khỏi công trường.

Về lâu dài, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP HCM đề xuất xây trung tâm xử lý bùn tại Nhà máy nước thải Nhiêu Lộc - Thị Nghè (phường Cát Lái). Đây là nhà máy xử lý nước thải lớn nhất TP HCM, dự kiến vận hành cuối năm 2027, đạt công suất 480.000 m3 mỗi ngày vào năm 2030.

Trung tâm sẽ tiếp nhận bùn đã tách nước từ nhà máy và các trạm xử lý lân cận, công suất ban đầu 95 tấn mỗi ngày, sau đó tăng lên 170 tấn. Dự án được kỳ vọng giảm bùn tích tụ, nhu cầu nạo vét, vận chuyển và áp lực cho cơ sở Đa Phước. Giai đoạn một có tổng vốn sơ bộ khoảng 330 tỷ đồng từ ngân sách thành phố.

Giang Anh