Âm mưu “nhân bản kỹ thuật số”
Trong những bộ phim khoa học viễn tưởng, việc nhân bản con người luôn gắn với những tranh cãi về đạo đức và bản sắc. Ở ngoài đời thực, thực tế này đang âm thầm diễn ra.
“Bản sao kỹ thuật số” (tác nhân AI) có khả năng mô phỏng cách một nhân viên suy nghĩ và hành động (Ảnh: ST)
Mới đây, một doanh nghiệp công nghệ tại tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc) đã gây tranh cãi khi tận dụng dữ liệu của một cựu nhân viên để xây dựng “phiên bản kỹ thuật số” vận hành bằng AI. Bản sao AI có thể tiếp tục đảm nhiệm công việc của người này mặc dù họ đã rời công ty.
Theo đó, người dùng có thể trực tiếp tương tác với bản sao ảo như với một nhân viên thực thụ. Hệ thống thậm chí còn tự giới thiệu: “Tôi là đại diện số của một cựu nhân viên. Bạn có thể đặt câu hỏi bất cứ lúc nào và tôi sẽ phản hồi dựa trên các tài liệu mà tôi đã xử lý trong thời gian làm việc”.
Phía doanh nghiệp khẳng định toàn bộ dữ liệu dùng để huấn luyện AI đều được lấy từ hồ sơ và tài liệu công việc do chính nhân viên cung cấp trong quá trình làm việc. Đáng chú ý, việc triển khai thử nghiệm này được thực hiện với sự chấp thuận của người lao động liên quan.
Trường hợp trên không phải cá biệt bởi tại nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và dịch vụ tri thức, việc yêu cầu nhân viên tài liệu hóa quy trình làm việc đang dần trở thành bắt buộc. Toàn bộ kiến thức chuyên môn, lịch sử trao đổi công việc và cách ra quyết định đều phải lưu lại một cách có hệ thống.
Nhìn bề ngoài, đây là bước tiến trong quản trị để dễ dàng chuyển giao công việc. Nhưng một bộ phận nhân viên đã nảy sinh hoài nghi về việc các doanh nghiệp đang tích cực huấn luyện máy móc để thay thế con người trong tương lai gần.
Những dữ liệu này một mặt phục vụ đào tạo nội bộ, mặt khác đang trở thành “nguyên liệu” đầu vào cho các hệ thống AI học cách làm việc như con người. Và kết quả là một “bản sao kỹ thuật số” (tác nhân AI) có khả năng mô phỏng cách một nhân viên suy nghĩ và hành động.
Công cụ “colleague.skill” với thông điệp đầy khiêu khích “Hãy biến những lời chia tay lạnh lẽo thành kỹ năng ấm áp. Chào mừng đến với sự bất tử số” (Ảnh: Chụp màn hình)
Sự hoài nghi đang tiếp tục gia tăng trong bối cảnh xuất hiện một công cụ mã nguồn mở được chia sẻ miễn phí mang tên “colleague.skill”. Công cụ AI này cho phép phần mềm tự động thu thập nhật ký trò chuyện, email và tài liệu làm việc của nhân viên từ các nền tảng giao tiếp.
Sau đó, hệ thống này nhân bản toàn bộ dữ liệu thành một tác nhân ảo độc lập. Quan ngại hơn là bản sao được tạo ra không chỉ tái hiện kiến thức chuyên môn mà cả tính cách, phong cách giao tiếp và thậm chí là cách xử lý các tình huống phức tạp.
Mặc dù được mô tả giúp hoàn thiện các công việc mà đồng nghiệp nghỉ việc để lại hoặc giúp nhân viên mới dễ tiếp quản công việc. Nhưng từ các trường hợp đã xuất hiện, một số nhân viên lo ngại rằng cấp trên sẽ tận dụng để tạo ra tác nhân AI thay thế lực lượng lao động.
Trên mạng xã hội Trung Quốc, thuật ngữ “chưng cất kỹ năng” xuất hiện phổ biến để ám chỉ việc biến con người thành một bộ kỹ năng để lưu trữ và sử dụng.
Chiến thuật “đầu độc” dữ liệu của giới văn phòng
Trước tâm lý sợ rằng bản sao ảo sẽ thay thế chính mình, một số nhân viên đã bắt đầu có động thái để phản kháng lại. Thay vì phản đối công khai, họ chọn một cách phản kháng tinh vi hơn: can thiệp vào dữ liệu, thứ mà AI phụ thuộc để tồn tại.
Giữa thời điểm “colleague.skill” đang thu hút hàng ngàn lượt theo dõi trên GitHub, một nhà phát triển ẩn danh khác đã quyết định công bố một công cụ được cho là đối đầu trực diện.
Đó là “anti-distillation skill”, một công cụ AI lấy dữ liệu chi tiết công việc mà nhiều nhân viên bị yêu cầu nộp cho quản lý và xử lý để biến thông tin này thành vô giá trị.
Công cụ này cho phép người dùng xử lý các tệp kỹ năng theo nhiều mức độ khác nhau. Từ việc làm mơ hồ các chi tiết quan trọng đến loại bỏ hoàn toàn các yếu tố mang tính cá nhân như kinh nghiệm, trực giác hay khả năng xử lý ngữ cảnh.
Kết quả là hai phiên bản đầu ra. Trong đó bao gồm một bản báo cáo quy trình làm việc hoàn chỉnh, chuyên nghiệp nhưng lại thiếu đi chiều sâu mà AI cần để học hỏi. Một bản khác gồm những thông tin riêng tư với tri thức thật để người dùng có thể tự lưu trữ.
Thay vì chịu trận, nhiều nhân sự sử dụng chiến thuật “lấy độc trị độc” để khiến AI không thể học hỏi từ họ (Ảnh minh họa: CV)
Điều đáng chú ý là chiến thuật này không phải hành động bộc phát. Người lao động hiểu rằng họ không thể chống lại AI bằng cách từ chối hoàn toàn nhưng có thể kiểm soát những gì AI được phép học.
Thực chất, nguyên nhân phần lớn đều đến từ nỗi sợ bị AI thay thế. Sự phản kháng trên chỉ là một phần trong vô số các chiến lược sinh tồn của người lao động trước làn sóng AI mở rộng.
Khảo sát về AI của AI Writer và Workplace Intelligence trên 2400 người ở Mỹ, Anh và một số nước châu Âu đã đem đến những kết quả kinh ngạc.
Kết quả cho thấy có đến 29% nhân viên đã thừa nhận phá hoại AI của công ty bằng cách nhập thông tin độc quyền vào chatbot công cộng, sử dụng AI chưa được phê duyệt hoặc cố tình dùng kết quả đầu ra kém chất lượng mà không chỉnh sửa.
Xu hướng này thể hiện rõ nét hơn ở nhóm lao động trẻ. Có tới 44% số lao động thuộc thế hệ Gen Z thừa nhận đã phá hoại AI. Điều đó cho thấy phản kháng đang trở thành một xu hướng ngầm trong lực lượng lao động trẻ.
Lý giải cho các hành vi tiêu cực trên, có đến 30% cho rằng họ sợ AI sẽ cướp mất công việc của mình. Ngoài ra, 20% bày tỏ sự khó chịu vì AI khiến họ phải làm thêm công việc mỗi ngày. Bên cạnh đó là sự gia tăng của trạng thái lo âu khi cảm thấy bản thân không theo kịp AI.
Bối cảnh này đặt ra một câu hỏi lớn cho các tổ chức: liệu việc thúc đẩy AI trong khi không giải quyết nỗi lo của người lao động có vô tình tạo ra một “cuộc chiến ngầm” ngay trong nội bộ?
Lối thoát nào cho cuộc chiến ngầm?
Xu hướng “số hóa con người” bằng AI tại Trung Quốc còn lan rộng sang cả đời sống cá nhân và các mối quan hệ tình cảm. Một số ý tưởng điển hình như tạo “bản sao kỹ thuật số” của người yêu cũ dựa trên lịch sử trò chuyện, giọng nói hay hành vi trên mạng đã tạo ra những cuộc thảo luận sôi nổi.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ liệu người bị số hóa đó đã từng cho phép điều này xảy ra hay chưa? Và ngay cả khi có thể tái tạo một con người từ dữ liệu, bản sao đó thực chất chỉ là hình ảnh của một cá nhân tại một thời điểm trong quá khứ. Nó không thể phản ánh sự thay đổi hay những biến chuyển tự nhiên theo thời gian, khiến cho dữ liệu trở nên phiến diện, thậm chí sai lệch.
Những tranh luận này khi quay trở lại môi trường công sở càng trở nên rõ nét. Dữ liệu công việc đang trở thành nền tảng để xây dựng các hệ thống AI mô phỏng nhân viên. Trong khi đó, ranh giới giữa tài sản doanh nghiệp và tài sản cá nhân vẫn chưa được xác định rõ ràng.
Fu Jian, giám đốc một công ty luật tại Trung Quốc cho rằng các loại dữ liệu như nhật ký trao đổi, email công việc hay thói quen làm việc của nhân viên đều thuộc phạm vi thông tin cá nhân theo quy định pháp luật. Trong đó, một số dữ liệu thậm chí được xếp vào nhóm thông tin cá nhân nhạy cảm.
Cũng theo vị giám đốc này, việc thu thập và khai thác những dữ liệu này để huấn luyện AI phải dựa trên sự chấp thuận rõ ràng từ phía cá nhân liên quan.
Trường hợp doanh nghiệp tự ý sử dụng mã nguồn, tài liệu nội bộ hoặc kế hoạch công việc của nhân viên cho mục đích đào tạo AI mà không có sự đồng ý, hành vi đó có thể bị coi là xâm phạm quyền riêng tư cũng như quyền kiểm soát thông tin cá nhân.
Người lao động có thể đứng trước viễn cảnh bị chính bản sao AI của mình thay thế (Ảnh minh họa: Pinterest)
Sự phát triển nhanh chóng của AI đang đẩy người lao động vào một thực tế khó tránh khỏi. Khi doanh nghiệp yêu cầu ghi chép càng chi tiết, khả năng họ đang xây dựng một hệ thống để thay thế bạn càng trở nên rõ ràng hơn.
Điều này khiến cho cuộc chiến ngầm chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Tình trạng càng trở nên căng thẳng hơn khi nhiều doanh nghiệp thậm chí lợi dụng AI như “tấm bia đỡ đạn” để cắt giảm nhân sự.
Tại Hội nghị Hạ tầng BlackRock 2026, CEO OpenAI Sam Altman thừa nhận rằng không phải mọi đợt sa thải với nguyên nhân “do AI” đều thực sự bắt nguồn từ công nghệ này.
Ông đặc biệt cảnh báo về tình trạng “AI washing” (tẩy trắng bằng AI), một thuật ngữ ám chỉ việc các doanh nghiệp lấy lý do tối ưu vận hành bằng trí tuệ nhân tạo để thực hiện các đợt sa thải diện rộng trong khi họ đã có kế hoạch từ trước.
Một số chuyên gia đưa lời khuyên rằng các doanh nghiệp nên thực sự thiết kế lại cách làm việc, minh bạch mục đích sử dụng AI và xác lập ranh giới giữa tri thức cá nhân với tài sản doanh nghiệp.
Quan trọng hơn là sự cân bằng giữa hiệu suất và sự bền vững của người lao động, nếu không, AI sẽ trở thành nguồn xung đột thay vì công cụ hỗ trợ.
Chuyên gia Thomas Kerr chia sẻ trên tờ WSJ, quá trình chuyển đổi sang ứng dụng AI sẽ có những người tổn thương và cần được xã hội nâng đỡ để tìm thấy mục đích sống mới. Tuy nhiên, thay vì hoang mang lo sợ một cỗ máy vô tri, người lao động và cả các doanh nghiệp cần chủ động định vị lại bản thân.
