Viện trưởng VKSND Tối cao lý giải đề xuất bắt buộc thủ tục rút gọn

(Dân trí) - Viện trưởng Nguyễn Huy Tiến cho rằng chỉ khi chuyển từ “có thể” sang “bắt buộc” áp dụng thủ tục rút gọn mới thực sự tiết kiệm thời gian và nguồn lực tố tụng.

Chiều 20/8, thảo luận tại tổ về dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Viện trưởng VKSND Tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả là một trong 6 nhóm chính sách lớn được cơ quan soạn thảo tập trung xây dựng.

Theo ông, điểm mấu chốt của lần sửa đổi này là hoàn thiện và mở rộng thủ tục rút gọn. Pháp luật hiện hành đã quy định thủ tục này đối với một số vụ án ít nghiêm trọng, người thực hiện hành vi bị bắt quả tang, sự việc phạm tội đơn giản, chứng cứ rõ ràng, người phạm tội có căn cước, lai lịch rõ ràng.

Dự thảo lần này nghiên cứu mở rộng phạm vi áp dụng và thay đổi cách thức lựa chọn thủ tục khi vụ án đáp ứng đủ điều kiện.

Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Huy Tiến (Ảnh: Hằng Nguyễn).

Viện trưởng Nguyễn Huy Tiến cho biết điểm khác biệt quan trọng so với quy định hiện hành là đề xuất bắt buộc áp dụng thủ tục rút gọn khi vụ án đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định.

Theo ông, nếu vẫn quy định cơ quan tiến hành tố tụng “có thể” áp dụng thì thủ tục rút gọn khó phát huy đầy đủ hiệu quả. Việc chuyển thành bắt buộc nhằm bảo đảm những vụ án đơn giản, chứng cứ rõ ràng được giải quyết theo quy trình phù hợp, không kéo dài qua các thủ tục không cần thiết.

“Phải bắt buộc thì thủ tục rút gọn mới tiết kiệm được và mới có một nền tố tụng hiệu quả, chứ không phải là thích hay không thích”, ông Tiến phân tích.

Việc áp dụng thủ tục rút gọn sẽ rút ngắn thời gian ở các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử, qua đó tiết kiệm nhân lực, chi phí cho các cơ quan tiến hành tố tụng. Nguồn lực có thể được tập trung cho những vụ án nghiêm trọng, phức tạp hoặc có số lượng lớn người liên quan.

Theo Viện trưởng VKSND Tối cao, cơ chế này cũng giúp người đã thực hiện hành vi phạm tội sớm được giải quyết vụ án, chấp hành quyết định của Tòa án và ổn định cuộc sống. Tuy nhiên, việc xử lý nhanh vẫn phải bảo đảm các yêu cầu chứng minh, quyền bào chữa và quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Nhận tội, chấp nhận hình phạt có thể được xử lý rút gọn

Hướng đổi mới thứ hai là bổ sung thủ tục rút gọn đối với trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, tích cực bồi thường và khắc phục hậu quả.

Theo ông Tiến, người bị buộc tội trước hết phải được giải thích đầy đủ về quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý. Việc nhận tội, chấp nhận hình phạt phải được ghi nhận bằng biên bản theo một quy trình cụ thể. Khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện, vụ án có thể được giải quyết theo thủ tục rút gọn từ điều tra, truy tố đến xét xử.

Dù vậy, áp dụng thủ tục rút gọn không đồng nghĩa với giảm yêu cầu chứng minh. Trách nhiệm chứng minh tội phạm vẫn thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng. Lời nhận tội phải phù hợp với những chứng cứ khách quan khác và không được sử dụng làm chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội.

Trước lo ngại cơ chế này có thể bị lợi dụng nhằm che giấu hành vi khác hoặc trốn tránh trách nhiệm, Viện trưởng cho biết dự thảo cần thiết kế nhiều lớp kiểm soát. Việc áp dụng thủ tục rút gọn có thể bị hủy nếu phát hiện gian dối, che giấu tội phạm hoặc người nhận tội không đáp ứng các điều kiện luật định.

Cơ quan soạn thảo cũng đang tiếp tục nghiên cứu phạm vi tội danh được áp dụng và những trường hợp phải loại trừ. Theo ông Tiến, một số nhóm tội như xâm phạm an ninh quốc gia, ma túy, xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc các tội có tính chất đặc biệt nghiêm trọng cần được cân nhắc kỹ.

Đề xuất rút gọn cả ở giai đoạn phúc thẩm

Hướng thứ ba được Viện trưởng Nguyễn Huy Tiến đề cập là áp dụng thủ tục rút gọn tại giai đoạn xét xử phúc thẩm.

Theo ông, với một số vụ án mà nội dung kháng cáo chỉ đề nghị giảm nhẹ hình phạt hoặc liên quan đến việc bồi thường, có thể nghiên cứu phương thức giải quyết phù hợp dựa trên hồ sơ, thay vì phải thực hiện toàn bộ thủ tục như thông thường.

Việc này nhằm hạn chế tình trạng phải hoãn phiên tòa nhiều lần, kéo dài thời gian giải quyết và phát sinh chi phí không cần thiết. Tuy nhiên, phạm vi và điều kiện áp dụng phải được quy định cụ thể, bảo đảm quyền của bị cáo cùng những người tham gia tố tụng.

Đánh giá về chính sách này, đại biểu Nguyễn Danh Tú, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, bày tỏ sự đồng tình cao với định hướng mở rộng thủ tục rút gọn, nhằm tiết kiệm thời gian, công sức và chi phí cho bộ máy tố tụng.

Đại biểu Nguyễn Danh Tú, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội (Ảnh: Hằng Nguyễn).

Tuy nhiên, đại biểu chỉ ra một "điểm nghẽn" ngay trong kỹ thuật lập pháp của dự thảo. Cụ thể, dự thảo quy định áp dụng thủ tục rút gọn, nhưng tại giai đoạn điều tra lại ghi "thời hạn điều tra theo thủ tục chung".

"Như vậy là chúng ta quy định thủ tục rút gọn, nhưng giai đoạn điều tra - giai đoạn quan trọng nhất và thường chiếm nhiều thời gian nhất - lại làm theo thủ tục chung. Đã rút gọn là phải rút gọn về mặt trình tự, thủ tục và đặc biệt là thời gian. Tôi đề nghị phải quy định rõ thời gian rút gọn ở giai đoạn điều tra là bao nhiêu ngày, tránh tình trạng gọi là rút gọn nhưng lại không hề rút gọn", đại biểu Danh Tú thẳng thắn góp ý.

Viện trưởng VKSND tối cao đánh giá ba hướng sửa đổi gồm bắt buộc áp dụng khi đủ điều kiện, bổ sung trường hợp tự nguyện nhận tội và mở rộng sang giai đoạn phúc thẩm có thể tạo thay đổi đáng kể trong tổ chức tố tụng.

Ông cho biết dự án được xây dựng trong thời gian gấp, song cơ quan chủ trì xác định không vì tiến độ mà giảm chất lượng. Những nội dung mới sẽ tiếp tục được rà soát, tính toán và hoàn thiện trên cơ sở ý kiến của đại biểu Quốc hội, cơ quan thẩm tra và các cơ quan liên quan.