Thảo luận về dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội tập trung vào việc khơi thông nguồn lực thông qua cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm. Hai vấn đề nổi cộm được đưa ra là tính bất định của nghiên cứu khoa học và sự lạc hậu nhanh chóng của công nghệ trong đầu tư doanh nghiệp nhà nước.
Nỗi sợ rủi ro lớn hơn rào cản kinh phí
Đại biểu Nguyễn Phương Tuấn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho rằng rào cản lớn nhất hiện nay đối với đổi mới sáng tạo không phải là thiếu tiền, mà là tâm lý sợ sai và sợ trách nhiệm của đội ngũ nghiên cứu lẫn cán bộ quản lý.
Chia sẻ về thực tế làm khoa học, ông Tuấn nhắc lại những kỷ niệm khi còn làm nghiên cứu sinh ở nước ngoài: "Có những thí nghiệm tôi làm hàng chục lần không ra kết quả. Tối về nằm phát khóc vì không hiểu tại sao mình làm đúng quy trình mà kết quả vẫn sai".
Đại biểu Nguyễn Phương Tuấn, đoàn đại biểu tỉnh An Giang (Ảnh: Hằng Nguyễn).
Ông phân tích, trong phòng thí nghiệm, chỉ một biến số nhỏ như nhiệt độ phòng thay đổi hay một luồng gió khi có người mở cửa cũng có thể làm rung máy ly tâm, dẫn đến sai lệch kết quả.
"Nghiên cứu khoa học có tính bất định rất cao. Có khi chúng ta làm 10 lần thì hỏng cả 10, đó là chuyện bình thường. Nếu pháp luật vẫn duy trì tư duy quản lý hành chính, buộc dự án phải thành công 100% hoặc phải bảo toàn vốn bằng mọi giá, thì sẽ không ai dám dấn thân làm những cái mới", ông Tuấn khẳng định.
Đặc biệt trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) và bán dẫn, rủi ro pháp lý càng trở nên phức tạp. Ông Tuấn dẫn chứng về "hộp đen" của AI - nơi các thuật toán tự học và đưa ra kết quả mà ngay cả người tạo ra cũng khó dự báo chính xác. Nếu nhà khoa học đã tuân thủ đúng quy trình an ninh mạng mà thuật toán AI vẫn gây ra sự cố ngoài ý muốn, luật cần có cơ chế miễn trừ trách nhiệm thay vì quy tội thất thoát.
Nghịch lý "chỉ bảo vệ người thắng"
Đồng quan điểm về việc cần chấp nhận rủi ro, đại biểu Hồ Đức Thắng, Viện trưởng Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học - Công nghệ), người từng có thời gian quản lý doanh nghiệp nhà nước (DNNN), cho rằng dự thảo Nghị quyết hiện nay vẫn đang vướng vào tư duy "chỉ bảo vệ người thắng".
Ông Thắng chỉ ra rằng Điều 5 của dự thảo yêu cầu nhiệm vụ phải "đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội" mới được hưởng cơ chế đặc thù.
"Quy định này thực chất là bảo vệ những người làm đã có lãi, đã thành công. Còn những người dám dấn thân vào lĩnh vực khó nhưng không may gặp rủi ro khách quan dẫn đến thua lỗ thì vẫn bị soi xét trách nhiệm hình sự. Đây là một nghịch lý", ông Thắng nêu quan điểm.
Đại biểu Hồ Đức Thắng (đoàn đại biểu An Giang) (Ảnh: Hằng Nguyễn).
Đại biểu đoàn An Giang dẫn chứng về đầu tư hạ tầng cho AI. Hiện nay, để huấn luyện một mô hình ngôn ngữ lớn, doanh nghiệp phải đầu tư hàng chục nghìn tỷ đồng vào các bộ vi xử lý (GPU) đắt đỏ. Tuy nhiên, chu kỳ lạc hậu của các thiết bị này chỉ khoảng 18 đến 36 tháng.
"Một dự án đầu tư đúng quy trình ở thời điểm hiện tại, nhưng 3 năm sau công nghệ thay đổi, thiết bị đó trở nên lạc hậu. Nếu cơ quan thanh tra lấy tiêu chuẩn của 3 năm sau để phán xét dự án của 3 năm trước là lãng phí, gây thất thoát tài sản nhà nước, thì lãnh đạo doanh nghiệp không bao giờ dám đầu tư vào công nghệ lõi", ông Thắng phân tích.
Ông đề nghị việc đánh giá hiệu quả DNNN không nên soi xét theo từng dự án đơn lẻ mà phải đánh giá tổng thể danh mục đầu tư theo giai đoạn (ví dụ 5 năm). Trong 20 dự án, có thể 18 cái lỗ nhưng 2 cái lãi lớn bù đắp lại, tổng thể vẫn phát triển thì phải được coi là hoàn thành nhiệm vụ.
Khơi thông dòng vốn từ khâu phê duyệt
Một vấn đề quan trọng khác được các đại biểu đề cập là bảo vệ cả người phê duyệt dự án và hội đồng thẩm định. Đại biểu Nguyễn Phương Tuấn cho biết hiện nay nguồn vốn cho khoa học công nghệ và chuyển đổi số đang rơi vào tình trạng "có tiền mà không tiêu được". Nguyên nhân là hội đồng thẩm định e ngại rủi ro, sợ bị quy trách nhiệm làm thất thoát tài sản nhà nước nếu dự án không đạt kết quả như mong đợi.
"Nếu hội đồng thẩm định và người phê duyệt dự án cứ mãi lo lắng về trách nhiệm hình sự treo trên đầu, dự án sẽ mãi nằm trên giấy. Chúng ta phải bảo vệ cả người ra quyết định nếu họ thực hiện đúng quy trình, trung thực và không có yếu tố vụ lợi", ông Tuấn kiến nghị.
Để Nghị quyết thực sự đi vào cuộc sống, các đại biểu thống nhất kiến nghị Chính phủ cần sớm ban hành bộ tiêu chí định lượng về "rủi ro khách quan" và "bất khả kháng". Khái niệm bất khả kháng cần được mở rộng thêm các yếu tố như: sự thay đổi đột biến của công nghệ và các biến động địa chính trị toàn cầu.
Các đại biểu nhấn mạnh Nghị quyết này không phải là "tấm khiên" cho những hành vi sai phạm, mà là hành lang pháp lý để những người làm khoa học và quản lý kinh tế chân chính yên tâm dấn thân. Mục tiêu cuối cùng là thay đổi tư duy từ "soi xét sai sót" sang "đồng hành cùng rủi ro", nhằm giải phóng sức sáng tạo và khơi thông nguồn lực đầu tư cho quốc gia.
