Tại “Hội thảo khoa học xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức chiều 21/5, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, khẳng định việc phát triển mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay cần thiết và là yêu cầu khách quan.
GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương (Ảnh: Phùng Minh).
“Thực tiễn 40 năm đổi mới cho thấy, nhiều thành tựu phát triển của đất nước được bắt đầu từ sự đổi mới và năng động của cấp cơ sở, như: Chương trình xây dựng nông thôn mới, các mô hình “chính quyền thân thiện”, “tổ liên gia tự quản”, “xã thông minh”, “phường đô thị văn minh”… Đó là quá trình các giá trị của chủ nghĩa xã hội từng bước được hiện thực hóa trong đời sống hằng ngày của nhân dân”, ông Thắng cho hay.
Dù vậy, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa vẫn là vấn đề rất mới, đòi hỏi cần được làm rõ không chỉ về tiêu chí, quan trọng hơn là về cả cách làm.
Ông Thắng nhận định mô hình này phải được đặt trong mô hình xã hội chủ nghĩa Việt Nam và lộ trình đi lên chủ nghĩa xã hội của cả nước. Đó là sự cụ thể hóa bằng những định hướng, tiêu chí, thước đo, phải là nơi thể hiện cụ thể bản chất ưu việt và những giá trị tốt đẹp của xã hội xã hội chủ nghĩa trong đời sống hằng ngày của nhân dân.
“Chúng ta xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải để quay trở lại mô hình bình quân, bao cấp hay quản lý hành chính theo kiểu cũ, mà hướng tới xây dựng những cộng đồng cơ sở văn minh, hiện đại; kết hợp hài hòa giữa quản trị hiện đại với các giá trị tốt đẹp của chủ nghĩa xã hội Việt Nam”, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương nhấn mạnh.
Từ đó, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng cho rằng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới cần được xây dựng theo 10 định hướng.
Thứ nhất, phải là một cộng đồng dân chủ, nơi người dân thực sự tham gia vào quản trị xã hội và phát triển cộng đồng. Dân chủ ở cấp cơ sở không chỉ dừng ở việc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”, mà phải phát triển theo hướng đối thoại xã hội, đồng kiến tạo và phát huy vai trò chủ thể của nhân dân trong tổ chức đời sống cộng đồng.
Thứ hai, là một cộng đồng pháp quyền, được quản trị bằng pháp luật, kỷ luật hành chính và tính minh bạch của thể chế. Chính quyền cơ sở phải chuyển mạnh từ cơ chế “xin - cho” sang quản trị phục vụ.
Mọi hoạt động quản lý xã hội phải công khai, minh bạch, lấy pháp luật và quyền lợi chính đáng của người dân làm nền tảng. Pháp quyền ở cấp cơ sở không chỉ bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước, mà còn là điều kiện để củng cố công bằng xã hội, bảo vệ quyền con người, quyền công dân.
Thứ ba là một cộng đồng kỷ cương, nơi dân chủ đi đôi với pháp chế và trách nhiệm xã hội. Một xã hội hiện đại không thể chỉ dựa trên ý thức tự phát, mà cần có trật tự, chuẩn mực và kỷ luật xã hội rõ ràng.
Thứ tư, là một cộng đồng an toàn, bảo đảm an ninh con người và môi trường sống ổn định cho nhân dân. “An toàn ở đây không chỉ là an ninh trật tự, mà còn là an toàn xã hội, an toàn môi trường, an toàn không gian mạng và năng lực ứng phó với các nguy cơ phi truyền thống ngay từ cơ sở. Một xã, phường xã hội chủ nghĩa phải là nơi người dân cảm thấy yên tâm, tin cậy và được bảo vệ trong đời sống hằng ngày”, ông Thắng nhấn mạnh.
Thứ năm, phải là một cộng đồng xanh, hướng tới phát triển bền vững và hài hòa với tự nhiên. Xây dựng xã, phường xanh không chỉ cải thiện cảnh quan, sâu xa hơn phải hình thành mô hình phát triển có trách nhiệm với môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và tạo dựng không gian sống chất lượng cao cho người dân. Một cộng đồng xanh có khả năng chống chịu và thích ứng tốt hơn trước những biến đổi lớn của thời đại.
Thứ sáu, thiết chế một cộng đồng số có khả năng ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo vào quản trị và phát triển xã hội.
Chính quyền số, dịch vụ công số, công dân số và xã hội số cần trở thành nền tảng mới của quản trị cơ sở hiện đại. Tuy nhiên, ông Thắng bày tỏ, chuyển đổi số không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, mà còn phải mở rộng dân chủ, nâng cao tính minh bạch và phục vụ người dân tốt hơn.
Hà Nội dự kiến chọn hai xã cạnh nhau để triển khai thực hiện mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, đảm bảo quy mô dân số vào khoảng 700.000 dân (Ảnh: Tiến Tuấn).
Thứ 7 là một cộng đồng mở, có khả năng kết nối rộng rãi, thích ứng linh hoạt và không ngừng đổi mới sáng tạo trong bối cảnh phát triển và hội nhập sâu rộng. “Mở” ở đây không chỉ về không gian phát triển, tăng cường liên kết với các địa phương, vùng, quốc gia và quốc tế, mà còn “mở” về tư duy quản trị, cơ hội tham gia xã hội và khả năng tiếp thu những thành tựu tiến bộ của khoa học, công nghệ và quản trị hiện đại.
Thứ 8 là một cộng đồng nhân văn, lấy con người làm trung tâm của phát triển. Mọi chính sách ở cấp xã, phường phải hướng tới nâng cao chất lượng sống, chăm lo an sinh xã hội, hỗ trợ người yếu thế, củng cố sự gắn kết cộng đồng và bảo vệ các giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc.
Thứ 9 là một cộng đồng phát triển, không chỉ về kinh tế mà cả về xã hội, văn hóa và con người. Xã, phường không đơn thuần là đơn vị quản lý địa bàn, mà phải trở thành không gian kiến tạo phát triển, nâng cao chất lượng sống, chất lượng dịch vụ công và năng lực cộng đồng.
Một xã, phường xã hội chủ nghĩa phát triển phải là nơi khơi dậy được khát vọng vươn lên, tinh thần đổi mới sáng tạo và năng lực tự phát triển của người dân và cộng đồng xã hội.
Cuối cùng phải là một cộng đồng hạnh phúc, theo ông Thắng. “Mục tiêu cuối cùng của chủ nghĩa xã hội không chỉ là tăng trưởng kinh tế hay hiện đại hóa xã hội, mà là làm cho con người được sống hạnh phúc hơn, an toàn hơn, nhân văn hơn và có điều kiện phát triển toàn diện hơn. Hạnh phúc ở đây không chỉ là điều kiện vật chất, mà còn là niềm tin xã hội, sự gắn kết cộng đồng, môi trường sống an lành, cơ hội phát triển công bằng và cảm nhận của người dân về cuộc sống có chất lượng, có ý nghĩa và có tương lai”, ông Thắng gút lại.
Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương khẳng định 10 định hướng trên sẽ được tích hợp thành một hệ tiêu chí, hệ giá trị trong xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mà ở đó người dân thực sự được sống tốt hơn, an toàn hơn, hạnh phúc hơn và có điều kiện phát triển toàn diện hơn.
