Hoàn cảnh đặc biệt ra đời “Chiếc đèn ông sao”
Mỗi mùa Trung thu, khi tiếng trống rước đèn vang lên, giai điệu quen thuộc của Chiếc đèn ông sao lại ngân vang. Ca khúc nổi tiếng của nhạc sĩ Phạm Tuyên đã trở thành một phần ký ức của đêm rằm tháng Tám, gắn với tuổi thơ nhiều thế hệ suốt 70 năm qua.
Chiếc đèn ông sao được nhạc sĩ Phạm Tuyên sáng tác năm 1956, khi ông đang dạy văn thể mỹ tại Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh (Trung Quốc).
Thời điểm đó, một bộ phận học sinh, giáo viên Việt Nam vẫn học tập tại Khu học xá Trung ương. Trung thu năm ấy, nhà trường tổ chức cho học sinh rước đèn. Hình ảnh những chiếc đèn ông sao, không khí vui chơi của trẻ nhỏ cùng nỗi nhớ quê hương đã trở thành nguồn cảm hứng để Phạm Tuyên viết ca khúc.
Bản thảo bài hát "Chiếc đèn ông sao" (Ảnh: Nguyễn Hà Nam).
Sau khi hoàn thành, ông gửi bài hát về Đài Tiếng nói Việt Nam. Không lâu sau, ca khúc được thu thanh và phát trên sóng phát, rồi dần lan tỏa đến công chúng.
Nhạc sĩ Phạm Tuyên từng cho biết, hình ảnh ngôi sao trên chiếc đèn năm ấy không chỉ đơn thuần là món đồ chơi của trẻ nhỏ mà còn gợi ông nhớ đến ngôi sao trên lá cờ Tổ quốc.
Vì thế, bài hát vừa có sự trong trẻo, náo nức của một đêm rước đèn, vừa gửi gắm tình cảm với quê hương của những người Việt Nam đang sống xa đất nước.
Bảy thập kỷ sau, Chiếc đèn ông sao vẫn là một trong những ca khúc được nhớ đến đầu tiên mỗi dịp Trung thu. Nhà văn Lê Phương Liên - nguyên biên tập viên Nhà xuất bản Kim Đồng - là một trong những người có sự gắn bó đặc biệt với nhạc sĩ Phạm Tuyên.
Trò chuyện với phóng viên Dân trí, bà nói, bản thân không chỉ được lớn lên từ những ca khúc thiếu nhi của ông như bao người cùng thế hệ, mà còn có cơ hội nuôi dưỡng tình yêu với âm nhạc Phạm Tuyên qua công việc biên tập các ấn phẩm xuất bản.
Theo bà Liên, Chiếc đèn ông sao là một ví dụ tiêu biểu cho tài năng của nhạc sĩ. Chiếc đèn ông sao, món đồ chơi qua âm nhạc của Phạm Tuyên đã trở thành một biểu tượng gắn liền với Tết Trung thu của nhiều thế hệ người Việt.
Bà phân tích: “Cái hay của nhạc sĩ Phạm Tuyên là đưa được hơi thở lịch sử vào âm nhạc nhưng vẫn rất gần với tâm lý trẻ thơ. Trong Chiếc đèn ông sao có niềm vui hồn nhiên của trẻ nhỏ nhưng cũng có hình ảnh đất nước”.
Hàng loạt ca khúc về Trung thu
Ít người biết rằng, năm 1956, cùng thời điểm viết Chiếc đèn ông sao, nhạc sĩ Phạm Tuyên còn sáng tác Vui Trung thu.
Hai ca khúc đều ra đời từ không khí Trung thu tại Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh (Trung Quốc). Nhưng Chiếc đèn ông sao có đời sống phổ biến rộng hơn sau khi được Đài Tiếng nói Việt Nam thu thanh và phát trên sóng.
Mạch sáng tác về mùa trăng của nhạc sĩ Phạm Tuyên không dừng lại ở đó. Bên cạnh hình ảnh đêm rước đèn trong Chiếc đèn ông sao, ông còn có nhiều ca khúc viết về Trung thu từ những góc nhìn gần gũi với thế giới trẻ thơ.
Các ca khúc khác của nhạc sĩ Phạm Tuyên về Tết Trung thu (Ảnh: Gia đình cung cấp).
Năm 1973, ông phổ nhạc bài thơ Trăng ơi từ đâu đến của nhà thơ Trần Đăng Khoa. Ca khúc đưa hình ảnh mặt trăng đến gần trẻ nhỏ bằng những câu hỏi hồn nhiên, trong trẻo.
Trong quá trình phổ nhạc, Phạm Tuyên đã có một thay đổi nhỏ so với nguyên tác. Ở bản thơ gốc, nhà thơ Trần Đăng Khoa viết: “Trăng bay như quả bóng/ Đứa nào đá lên trời". Nhưng khi đưa vào âm nhạc, nhạc sĩ Phạm Tuyên đổi thành “bạn”. Cách xử lý này giúp lời ca mềm mại, gần gũi hơn và phù hợp với giai điệu dành cho trẻ em.
Hai năm sau, ông sáng tác Múa sư tử thật là vui, tiếp tục khai thác một hình ảnh quen thuộc trong đêm hội Trung thu.
Đến năm 1982, nhạc sĩ viết Rước đèn dưới trăng thu và Hát múa dưới trăng thu. Năm 1987 ông sáng tác ca khúc Vui trăng.
Bảy năm sau, ông tiếp tục có ca khúc Chị Hằng và các em nhỏ và Hát múa dưới trăng. Năm 1998, Lên thăm chú Cuội đánh dấu một sáng tác khác của ông về những nhân vật quen thuộc trong thế giới Trung thu.
Các ca khúc được sáng tác ở những thời điểm khác nhau nhưng cùng gặp trong một thế giới hình ảnh quen thuộc: Trẻ em, ánh trăng, tiếng hát, cuộc rước đèn…
Điều đáng nói, dù ra đời cách đây nhiều thập kỷ, những ca khúc ấy vẫn không tạo cảm giác xa cách với trẻ em hôm nay. Những hình ảnh trong bài hát vẫn là những điều một đứa trẻ có thể nhìn thấy, nghe thấy và trực tiếp tham gia trong một đêm Trung thu.
Trong những bản nhạc do chính tay Phạm Tuyên chép và lưu giữ, có một ca khúc về Trung thu được ông ghi dòng đề từ: “Bài hát của bầy trẻ nhỏ đêm Trung thu”.
Theo con gái nhạc sĩ - nhà báo Phạm Hồng Tuyến - vì số lượng ca khúc viết về Trung thu của nhạc sĩ Phạm Tuyên nhiều nên gia đình từng nghĩ tới việc thực hiện một tuyển tập riêng.
Nhạc sĩ Phạm Tuyên ra viện ngày 22/9, hiện sức khỏe đã ổn định (Ảnh: Nhà báo Phạm Hồng Tuyến cung cấp).
Đêm nhạc mừng 70 năm ca khúc “Chiếc đèn ông sao” phải tạm hoãn
Năm nay, ca khúc Chiếc đèn ông sao tròn 70 tuổi. Gia đình nhạc sĩ Phạm Tuyên từng lên kế hoạch tổ chức một chương trình nhỏ vào cuối tháng 9 để đánh dấu cột mốc đặc biệt này. Chương trình dự kiến diễn ra tối 26/9, nhưng kế hoạch phải tạm dừng vì sức khỏe của nhạc sĩ không đảm bảo.
Ngày 21/9, nhạc sĩ Phạm Tuyên nhập viện cấp cứu để theo dõi các chỉ số liên quan đến tim mạch. Sau thời gian điều trị, sức khỏe ông ổn định hơn và ngày 22/9, ông đã được xuất viện, trở về nhà nghỉ ngơi.
Trước đó, tối 12/9, gia đình đã tổ chức một buổi workshop tại nhà riêng. Các em nhỏ được tìm hiểu về Chiếc đèn ông sao, thử nghiệm nhiều cách thể hiện ca khúc và học thêm những bài Trung thu khác của Phạm Tuyên như Múa sư tử, Rước đèn dưới trăng thu.
Nhà báo Phạm Hồng Tuyến cho biết, hôm đó ông Phạm Tuyên rất vui khi nhà có đông khách.
